Overheidsinformatie

Inleiding
Zoals u ongetwijfeld weet, worden u en ik geacht de wet te kennen. Hoezeer die veronderstelling ook op een fictie gebaseerd is, het is een verstandige regel, die bijvoorbeeld oom agent in staat stelt ons zonder eindeloze discussie op de bon te slingeren, en vervolgens, als we het daar niet mee eens zijn, de rechter om aan die bon een prijskaartje te verbinden. Met het excuus dat u niet wist dat u geacht werd een werkend achterlicht op uw fiets te hebben, komt u niet weg.
Niettemin, de gedachte dat een simpele burger de wet zou kennen, dat wil zeggen alles wat de wetgever in de loop der eeuwen aan het papier heeft toevertrouwd en wat nijvere wet- en regelgevingsambtenaren op 16 ministeries, 500 gemeenten en nog zo wat overheden dagelijks van 8.30 - 17.00 uur bedenken, is inderdaad een fictie, en het minste wat we van onze overheid mogen verwachten is dan ook dat ze ons in elk geval de mogelijkheid biedt kennis van de wet te nemen. En in onze moderne tijd wil dat zeggen dat de wet op internet gepubliceerd is en via een zoekinstrument doorzoekbaar gemaakt.
Als ik hier het woord "wet" gebruik, is dat in een brede zin. Daar valt niet alleen alles onder wat de naam "wet" draagt, maar ook koninklijke besluiten, ministeriële regelingen, jurisprudentie, officiële aankondigingen en wat niet al. Op lokaal niveau behoren onder meer de bouwverordening en de Algemene Plaatselijke Verordening tot de "wetgeving" die de burger geacht wordt te kennen.
Maar met publicatie van overheidsinformatie op internet en de terbeschikkingstelling van een zoekinstrument -- en bij voorkeur ook een sitemap en/of een duidelijke menustructuur -- zijn we er nog niet.
In de eerste plaats mogen aan de kwaliteit van het zoekinstrument best hoge eisen worden gesteld, zowel functioneel als qua gebruiksvriendelijkheid, en in de tweede plaats zou van de overheid mogen worden verwacht dat informatie die onderling gerelateerd is ook in die onderlinge samenhang toegankelijk wordt gemaakt. Ik herinner me het gezoek eerst in de Schuurman en Jordenseditie van een wet, en daarna in de verslagen en handelingen van de Tweede en Eerste Kamer, de staatsbladen en staatscouranten en ten slotte de Data Juridica of de registers van de Nederlandse Jurisprudentie als je vroeger wel eens alle details omtrent een wetsartikel wilde uitzoeken. Met de komst van het Web en hypertekst zou dat probleem de wereld uit moeten zijn, want het zou betrekkelijk eenvoudig moeten zijn de verwijzingspraktijk die nu al op papier bestaat in hyperlinks om te zetten.

Net als allerlei andere partijen die op internet informatie verschaffen -- bedrijven, organisaties, instellingen -- heeft de overheid er belang bij haar informatie langs zoveel mogelijk kanalen openbaar te maken. Als we kijken hoe bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties en instellingen als musea en bibliotheken invulling aan dat belang geven, valt op dat daarvoor zoveel mogelijk zowel het "visible" als het "invisible Web" wordt ingezet. Anders gezegd, alle informatie die men kwijt wil, wordt zowel voor externe zoekmachines toegankelijk gemaakt, als -- waar dat voordelen biedt -- met een eigen "site search engine" of databaseprogramma ontsloten. Dat maximaliseert de kans dat de "klant", in het huidige marktdenken de spil waarom alles draait, de informatie inderdaad vindt.
Het marktdenken wordt ons de laatste vijftien jaar ook en vooral door de overheid als nieuwste ideaal voorgehouden. Niet voor niets rekenen veel overheden de wetten en regels die ze produceren tot een categorie "diensten en producten", een typisch aan het bedrijfsleven ontleende term. Je zou dan ook verwachten dat de overheid zichzelf dezelfde normen van transparantie, zichtbaarheid en vindbaarheid voor die "diensten en producten" zou opleggen als ze in andere geledingen van de samenleving propageert: overheidsinformatie zou door de overheid op minstens zo'n toegankelijke en gebruikersvriendelijke manier op internet beschikbaar moeten worden gesteld als de informatie van andere partijen. Dus "visible" en zonodig daarnaast ook "invisible". Dat valt tegen.

Gemeentelijke overheden
Laten we eens op een laag, alledaags niveau beginnen. In de Algemene Plaatselijke Verordening (APV), ook wel bekend als Algemene Politieverordening, kan de gemeenteraad burgers van een gemeente allerlei geboden en verboden opleggen. Een voorbeeld is het in veel APV's voorkomende anti-aanplakartikel op basis waarvan enkele burgemeesters en/of hoofdofficieren van justitie recentelijk door de sterke hand spandoeken tegen het beleid en/of de persoon van minister Verdonk hebben laten verwijderen. Drie van de gemeenten waar dat gebeurd is, zijn Groningen, Amsterdam en Nijmegen. Laten we eens kijken in hoeverre de overheid in die gemeenten de APV's voor haar burgers toegankelijk heeft gemaakt.
Groningen heeft een gemeentelijke website op http://....groningen.nl, met een eigen zoekmachine en een sitemap. Ik kan hier kort over zijn. De Algemene Plaatselijke Verordening, APV of politieverordening van Groningen heb ik noch met Google, noch met Yahoo!, noch met de eigen zoekmachine, noch met de sitemap kunnen vinden. Wel wordt verordening regelmatig genoemd, maar er is ook nergens een link naar te vinden.
Beter is het in Amsterdam gesteld: hier geeft de vraag Yahoo!: (politieverordening OR APV OR "Algemene Plaatselijke Verordening") AND site:amsterdam.nl als zevende treffer Documenten van de gemeente met een link naar de plaats waar de APV als webpagina kan worden bekeken of als PDF-bestand gedownload. Dezelfde vraag bij Google levert als tweede treffer een HTML-pagina op die naar het PDF-bestand linkt. Minder gelukkig is degene die het document via de eigen zoekmachine van de site probeert te vinden. Weliswaar sorteert de site search engine op relevantie, maar omdat de webpagina met de verordening als titel "Bijlage, behorende bij besluit, nr." draagt, zet dit geen zoden aan de dijk. Ook toont de site search engine de opgegeven zoektermen niet in de snippet, zodat ook bij het doorbladeren van alle treffers onduidelijk blijft welke pagina de verordening bevat. Het PDF-bestand heeft als titel 2796.pdf, wat ook niet echt helpt. Wie de zoekmachine gebruikt vindt de Algemene Plaatselijke Verordening of APV op veel pagina's vermeld, maar vrijwel nergens met een link naar het document zelf.
De sitemap stelt niets voor, daarentegen zit het menu wel handig in elkaar. De APV zit onder Gemeente -- Documenten, een redelijke keus.
Ook Nijmegen brengt het er niet slecht van af. Yahoo!: (politieverordening OR APV OR "Algemene Plaatselijke Verordening") AND site:nijmegen.nl geeft al als eerste treffer het PDF-bestand met de verordening, Google doet in de zesde treffer. Ook hier komt de gebruiker van de site search engine er bekaaid van af: de APV (apv.pdf) heb ik tussen de 200 treffers die de zoekmachine op "Algemene Plaatselijke Verordening" leverde, niet kunnen vinden. In de resultatenlijst zijn alleen titels van documenten opgegeven, de zoektermen worden niet in de resultatenlijst getoond. In de uitgebreide sitemap zijn de termen APV en Algemene Politie Verordening niet te vinden, net zomin als via het menu, waar je het document wellicht bij de Digitale Balie zou verwachten. Kortom: gelukkig wordt de Nijmeegse site ook door Google en Yahoo! ontsloten, want de eigen zoek- en navigatiemogelijkheden van de site bieden geen uitkomst. Ook hier geldt dat de APV in tal van pagina's en documenten wordt aangehaald, maar dat er nergens een link naar wordt gelegd.
Als we deze drie voorbeelden als steekproefje voor de lokale overheid nemen, luidt de voorlopige conclusie dat er nog volop ruimte voor verbetering is. Wat de beschikbaarheid en vindbaarheid door externe zoekmachines van APV's in het algemeen betreft lijkt die conclusie al evenzeer gerechtvaardigd: de zoekactie Google: intitle:"Algemene Plaatselijke Verordening" OR intitle:"Politie Verordening" OR intitle:Politieverordening site:nl levert 143 treffers op (exclusief "omitted results"), waarvan naar schatting de helft APV's zijn. Aangezien Nederland ongeveer 500 gemeenten heeft, lijkt -- aangenomen dat elke gemeente een APV heeft -- het aantal APV's op het visible Web bedroevend gering. Dat is des te verbazingwekkender omdat zowel Google als Yahoo! webmasters de gelegenheid biedt hun crawlers duidelijk te maken wat ze bij voorrang van een site gespiderd willen zien.

Rijksoverheid
Tot dusver heb ik het alleen over lagere overheden gehad, waaraan misschien ook lagere eisen gesteld mogen worden. Maar hoe staat het met onze rijksoverheid? Als voorbeeld van een vraag waarop het antwoord bij die overheid gezocht zou moeten worden neem ik een vraag die in de tweede ronde van de Nationale Krakercompetitie werd gesteld: als een zeilvereniging ter gelegenheid van een jubileum een regatta op de Rijn tussen Renkum en Wageningen wil organiseren, naar welk postbusnummer moet dan de aanvraag om toestemming worden verzonden?
Wie die vraag op dit moment bij Google of MSN intypt vindt als een van de eerste treffers vraag en antwoord van de site van de Nationale Krakercompetitie, maar geen antwoord van de overheid zelf. Daarin komt verandering als we in plaats van regatta de meer algemene zoekterm gebruiken die de overheid zelf op een van haar sites gebruikt: evenement. Google: evenement toestemming rijn geeft als tweede en derde treffer twee pagina's van Overheidsloket.nl, waar de overheid informatie verschaft over al haar "producten". Webpagina's uit Overheidsloket.nl zijn dus op het visible Web vindbaar via Google en in heel beperkte mate ook via MSN.
De dekking van de Overheidsloket-site door Google ziet er compleet uit, en op de site zelf vinden we voor het eerst iets wat we tot dusver gemist hebben, links naar uitvoerende instanties en naar relevante wet- en regelgeving, in dit geval de Scheepvaartverkeerswet en een artikel uit het Rijnvaartpolitiereglement. Zo hoort het. Jammer is wel dat de link naar de uitvoerende instantie, de Regionale directie van Rijkswaterstaat, verwijst naar een pagina die niet bestaat of tijdelijk niet beschikbaar is, zodat de aanvrager in spe hier vast komt te zitten.
Ook verder maakt de Overheidsloket-site een goede indruk, met een "productenoverzicht" voor particulieren en een onderwerpsindeling voor ondernemers en organisaties, en een eigen, op relevantie sorterende zoekmachine. Dat deze bij de meeste vragen minder treffers oplevert dan Google voor de Overheidsloket-site, betekent niet dat Google meer vindt, enkel dat Google doubletten vindt en anders indexeert. In elk geval wordt met de zoekactie Overheidsloket: toestemming rijn evenement de gezochte informatie gevonden.
Helaas steekt de Overheidsloket-site vanuit het oogpunt van de "klant" (om maar in het jargon te blijven) met kop en schouders uit boven wat Overheid.nl verder te bieden heeft. Het begint er al mee dat de teksten van de wet- en regelgeving, de officiële publicaties en zelfs de persberichten op de site van Overheid.nl niet door externe zoekmachines gevonden worden, en dus niet tot het visible Web behoren. De burger die overheidsinformatie zoekt over de precieze tekst van een wet, de exacte woorden van een minister bij de beantwoording van Kamervragen of de inhoud van een persbericht moet daarvoor op het invisible Web zijn.
Nu hoeft dat op zichzelf niet zo'n heel groot bezwaar te zijn als de zoek- en navigatiemogelijkheden van de site waarop de overheid die informatie aanbiedt aan alle eisen die de moderne tijd stelt zouden voldoen, maar helaas ontbreekt daar nogal wat aan.
De site Overheid.nl pretendeert alle informatie van Nederlandse overheden op het Web samen te brengen: "Deze website is de eenvoudige en betrouwbare toegang tot alle informatie van de Nederlandse overheid op internet." Het gaat hier dus niet alleen om de informatie van de rijksoverheid, maar ook om die van provincies, gemeenten en andere organen. De site beschikt behalve over een zeer summiere sitemap over twee verschillende menu's en een algemene zoekmachine (daarnaast zijn er nog aparte zoekmogelijkheden voor de diverse menuonderdelen). De menu's betreffen enerzijds doelgroepen: particulieren, ondernemers en organisaties, politici en ambtenaren, jongeren en guests (Engelstaligen), en anderzijds een aantal onderwerpen die nogal divers van karakter zijn: het al eerder genoemde Overheidsloket, publicaties als Wet- en regelgeving, Officiële publicaties en Persberichten (ieder met een eigen zoekmogelijkheid), en andere onderwerpen zoals Overheidsorganisaties (met overzichten en een zoekmachine), Overheidsthema's (met overzichten op twee niveaus), Meepraten (met een overzicht van onderwerpen), Vacatures en Zo werkt de overheid.
Over de kwaliteit van de menu's en de overzichten die de site biedt wil ik het hier niet hebben; mijn indruk is dat, gegeven de complexiteit van het hele overheidsapparaat met al zijn geledingen, hier degelijk werk is verricht. Mij gaat het om de zoekmogelijkheden die de diverse zoekmachines (algemeen en per onderwerp, en dan met name voor de diverse publicaties) bieden, en om de vraag of de overheid samenhangende informatie ook samenhangend aanbiedt.

De algemene zoekmachine
De algemene zoekmachine, in de linker kolom van de homepage, onder het menu van onderwerpen, biedt de mogelijkheid te zoeken "op sites van de overheid". De zoekmachine zelf biedt uitgebreide mogelijkheden, met onder meer zoeken met EN, OF en NIET en met phrases. Trunceren wordt niet ondersteund, maar wel biedt een geavanceerd zoekscherm (Uitgebreid zoeken) de mogelijkheid de resultaten tot een (postcode)regio of plaats te beperken en/of naar documenten te zoeken die de afgelopen maand/3 maanden/6 maanden/12 maanden gewijzigd zijn. Zoeken op alleen de titel van documenten is hier niet mogelijk, waardoor zoekacties vaak irrelevante resultaten opleveren. Het probleem zit hier echter vooral in de vraag welke overheidssites de zoekmachine nu eigenlijk precies dekt. Hierboven hebben we gezien dat Google ongeveer 70 gemeentelijke APV's vindt. De algemene zoekmachine van Overheid.nl vindt op de vraag "Algemene Plaatselijke Verordening" OF Politieverordening OF "Politie Verordening" 97 treffers, maar net als bij Google zitten er daarbij die zelf geen APV's zijn; de algemene zoekmachine van Overheid.nl laat ons immers niet op titel zoeken. Zeker is in elk geval wel dat APV's die Google wel vindt, door de zoekmachine van Overheid.nl niet worden gevonden. Voorbeelden zijn de APV's van Landgraaf, Tiel, Helden en Maastricht.
Een ander voorbeeld waarbij de algemene zoekmachine van Overheid.nl documenten waarvan je dat wel verwacht niet vindt, betreft documenten die door de zoekmachine bij de diverse onderwerpen, en dan speciaal Wet- en regelgeving, Officiële Publicaties en Persberichten wel worden gevonden en niet door de algemene zoekmachine. Zoals we zullen zien heeft dat consequenties voor de samenhang waarin burgers overheidsinformatie kunnen vinden.

De zoekmachines van de afzonderlijke onderwerpen/onderdelen
Ik neem weer als voorbeeld de vraag naar de benodigde toestemming voor het houden van een regatta op de Rijn. Informatie over dit onderwerp is te vinden in de onderwerpen/afdelingen Wet- en regelgeving, Officiële publicaties en Persberichten van Overheid.nl. In Overheidsloket hadden we gevonden dat een van de relevante wetten/regels voor deze vraag het Rijnvaartpolitiereglement is. Het antwoord op de vraag naar het postbusnummer van de instantie waar de toestemming moet worden aangevraagd, zal daar naar verwachting te vinden zijn, en dus zoeken we eerst met die term verder in de drie genoemde afdelingen van Overheid.nl. Ten slotte gaan we kijken of wat we in die afdelingen hebben gevonden ook via de algemene zoekmachine van Overheid.nl te vinden is.
In Wet- en regelgeving kan onder meer met woorden uit de titel woorden gezocht, en de term Rijnvaartpolitiereglement levert hier 3 treffers op: het "Rijnvaartpolitiereglement 1995" zelf en het "Besluit Rijnvaartpolitiereglement 1995" onder AMvB's en andere Koninklijke Besluiten, en de "Regeling aanwijzing bevoegde autoriteiten Rijnvaartpolitiereglement 1995" onder Ministeriële regelingen. Zo'n ministeriële regeling geeft invulling aan een punt dat in het politiereglement om praktische redenen niet is uitgewerkt: in het politiereglement staat alleen dat voor een evenement op de Rijn toestemming moet worden gevraagd bij de bevoegde autoriteit, en de ministeriële regeling bepaalt wie die autoriteit is: de Regionale directie van Rijkswaterstaat, die we bij Overheidsloket.nl al als Uitvoerende instantie tegenkwamen.
Je kunt je dus afvragen of het niet zinvol zou zijn geweest als in Overheidsloket.nl bij de Relevante wet- en regelgeving ook de ministeriële regeling zou zijn vermeld.
Het Rijnvaartpolitiereglement kan ook worden opgezocht in de Officiële publicaties-afdeling van Overheid.nl. Een zoekactie met deze term in de titel levert hier 29 treffers op, met onder meer Kamerstukken, Staatsbladen en Staatscouranten. Relevant voor de vraag naar het postbusnummer van de toestemming verlenende instantie is hier een publicatie in de Staatscourant inzake een "Mandaatregeling Rijnvaartpolitiereglement; directie Oost-Nederland". De vraag betrof immers een regatta op de Rijn tussen Renkum en Wageningen, en dit gedeelte van de Rijn valt onder de Regionale directie Oost-Nederland van Rijkswaterstaat. In de Mandaatregeling blijkt die directie de toestemming inzake evenementen te hebben gedelegeerd aan het District Rijn en Lek, dat een postbusnummer in Wageningen heeft, terwijl de directie zelf in Arnhem zetelt.
Ook hierbij kun je je afvragen of in Overheidsloket.nl bij het antwoord op de vraag naar toestemming voor een evenement op de Rijn onder Relevante wet- en regelgeving niet ook een verwijzing naar deze Mandaatregeling zou moeten worden gemaakt. En natuurlijk of de Uitvoerende instantie die in Overheidsloket wordt genoemd, niet eigenlijk het District Rijn en Lek zou moeten zijn. Dat aanvragen om toestemming eerst door de burger naar Arnhem moeten worden gestuurd, en vandaar doorgezonden naar Wageningen, lijkt geen erg snelle en efficiënte werkwijze.
Ten slotte worden ook in de Persberichten nog drie treffers op de zoekterm Rijnvaartpolitiereglement gevonden.
We hebben hier dus de situatie dat op de vraag naar wie er toestemming moet geven voor een regatta op de Rijn tussen Renkum en Wageningen, in elk geval drie overheidsdocumenten van toepassing zijn:

• het Rijnvaartpolitiereglement 1995
  
• de Regeling aanwijzing bevoegde autoriteiten Rijnvaartpolitiereglement 1995
  
• de Mandaatregeling Rijnvaartpolitiereglement; directie Oost-Nederland
  

De eerste twee zijn in Wet- en regelgeving te vinden, het derde in Officiële publicaties. Ze bevatten geen verwijzingen naar elkaar, en bieden elk op zich geen antwoord op de vraag naar welk adres de burger zijn aanvraag om toestemming nu moet versturen. Overheidsloket.nl biedt in dit geval -- afgezien van de dode link onder Uitvoerende instantie -- wel uitkomst, en dat valt te waarderen, maar dit loket dekt natuurlijk maar een heel klein gedeelte van de informatie van de rijksoverheid.

Ook al bevatten het Rijnvaartpolitiereglement en de Regeling aanwijzing bevoegde autoriteiten geen links naar elkaar, doordat ze door één zoekmachine voor de Wet- en regelgeving worden gevonden, worden ze toch met elkaar in verbinding gebracht. Het zou prettig zijn als dat ook met de Mandaatregeling zou kunnen worden gedaan, en het ligt voor de hand te denken dat de algemene zoekmachine van Overheid.nl die functie zou kunnen vervullen: zoek naar de term Rijnvaartpolitiereglement in de titel van een document, en je krijgt in elk geval alle drie de hierboven genoemde documenten in het resultaat. Helaas, die vlieger gaat niet op: in de eerste plaats biedt de algemene zoekmachine van Overheid.nl geen mogelijkheid documenten op titel te zoeken, en in de tweede plaats vindt hij met Rijnvaartpolitiereglement als free-text zoekterm wel 20 treffers, maar zitten de drie bovengenoemde documenten daar niet bij. Hoewel de zoekmachine kennelijk wel ook in www.overheid.nl en ook in Overheidsloket.nl zoekt, worden wetten.overheid.nl en www.overheid.nl/op/ (Officiële publicaties) kennelijk niet door de zoekmachine gedekt (evemin trouwens als www.overheid.nl/persberichten/). Naar de reden kan men alleen maar gissen.

Vijf zoekmachines: verschillende functionaliteiten en interactietalen
Een aparte opmerking verdient het feit dat van de vijf zoekmachines die ik op Overheid.nl heb gebruikt, er geen twee helemaal hetzelfde werken. Dat is weinig gebruikersvriendelijk, te meer omdat tips voor het gebruik niet bij het zoekvenster worden gegeven, maar steeds in een aparte helpfile. En die vind je ook niet bij elk onderdeel op dezelfde plaats.
Hieronder zijn de belangrijkste mogelijkheden en onmogelijkheden van elke zoekmachine in het kort opgesomd:
Overheid, algemene zoekmachine: hulp, Boolese operatoren: EN, OF, NIET (of: AND, OR, NOT), nesting ja, phrases ja, trunceren nee, zoeken in de titel nee; deze zoekmachine biedt als enige de mogelijkheid naast landelijk ook regionaal (postcode) of lokaal te zoeken; NB: in sommige gevallen herkent de zoekmachine accenten niet. Voorbeeld:

	Amsterdam be?indigt GFT-contract ...Amsterdam be?indigt GFT-contract 21 juni 2004 In 1994 heeft Amsterdam een overeenkomst afgesloten met een composteerder van GFT-afval. Binnen deze overeenkomst hebben de
	Categorie: Deelgemeente | Bron: Slotervaart http://www.slotervaart.amsterdam.nl/nieuws/pers... Markeer zoektermen - Meer op deze site (1742)

Dit document wordt met geen enkele vorm van de zoekterm beëindigt gevonden.

Overheidsloket: hulp, Boolese operatoren EN, OF, NIET (AND, OR en NOT werken niet), nesting nee, phrases ja, trunceren ja, zoeken in de titel nee; deze zoekmachine maakt onderscheid tussen zoeken naar producten voor particulieren en zoeken op trefwoorden voor ondernemers en organisaties
Wet- en regelgeving: hulp; Boolese operatoren: EN, OF, NIET (AND, OR en NOT werken niet), nabijheidsoperatoren NAAST# (opgegeven volgorde, opgegeven aantal woorden), NABIJ# (willekeurige volgorde, opgegeven aantal woorden), nesting ja, phrases ja, trunceren ja (*), maskeren ja (?), zoeken in de titel ja; deze zoekmachine kan de zoekactie tot een of meer regelingen (wetten, AMvB's, ministeriële regelingen etc.) beperken, daarnaast kan worden gezocht naar regelingen die op een opgegeven datum golden; (Wetten.nl werkt met sessionid's, deeplinken naar zoekresultaten is hier niet mogelijk.)
Officiële publicaties: hulp; Boolese operatoren: and, or, not (EN, OF, NIET werken niet), nesting ja, phrases ja, trunceren ja, zoeken in de titel ja; deze zoekmachine kan de zoekactie beperken tot een of meer publicatiesoorten (Kamerstukken, Handelingen, Staatsblad etc.), en daarnaast ook op publicatiedatum, vergaderjaar, publicatienummer en volgnummer kamerstuk zoeken; (deeplinken naar zoekresultaten niet mogelijk.)
Persberichten: hulp, Boolese operatoren: en, of, niet (AND, OR, NOT werken ook), nesting ja, phrases ja, trunceren ja, zoeken in de titel nee

Een apart probleem van de overheidszoekmachine is dat deze niet goed overweg kan met afbrekingen in PDF- en DOC-bestanden. Daardoor vindt de zoekmachine documenten in zijn database niet die Google en Yahoo! wel vinden. Neem bijvoorbeeld de phrase: "water op verschillende wijzen in hun bedrijfsvoering". Google en MSN vinden het PDF-bestand Koplopers in beeld, waar deze phrase in staat, bij het ministerie van VROM; de algemene zoekmachine van Overheid.nl vindt dit document met de hierboven aangehaalde phrase niet, maar wel met de phrase "water op verschillende wijzen in hun bedrijfsvo". De term bedrijfsvoering wordt door de zoekmachine in 4 (op andere momenten 41) documenten gevonden, de term bedrijfsvo in 14, dus om een klein probleem gaat het hier niet. Behalve bij de algemene zoekmachine, doet het zich ook voor bij die van de Officiële publicaties, waar ook met PDF-bestanden wordt gewerkt.

Conclusie
Naar mijn mening laat de manier waarop lokale en centrale overheden hun burgers op internet informeren nog ruim te wensen over. Bij de plaatselijke overheden is het aantal APV's op het zichtbare Web bedroevend gering, en blijken de zoek- en navigatiemogelijkheden van de eigen site niet altijd toereikend om het betreffende document te vinden.
De centrale overheid stelt maar een zeer beperkt gedeelte van haar informatie op het zichtbare Web beschikbaar. Wie naar deze informatie wil zoeken, zal dat met de middelen moeten doen die de overheid daartoe zelf verschaft. Problemen die zich daarbij voordoen zijn:

• de algemene zoekmachine doorzoekt niet alle overheidssites
  
• die hij wel doorzoekt, dekt hij niet volledig
  
• voor een vraag relevante informatie moet in diverse afdelingen/publicaties worden gezocht
  
• er worden geen links gelegd tussen samenhangende documenten
  

De keuze de informatie van de centrale overheid achter de deur van het invisible Web te houden, is vermoedelijk weloverwogen geweest. Ik kan me bij de argumenten voor die keuze ook wel iets voorstellen: overheidsinformatie op het zichtbare Web raakt al snel vermengd met informatie van andere -- niet per se betrouwbare -- informatieaanbieders, waardoor verwarring kan ontstaan. Daar staat tegenover dat de informatie die door Overheid.nl wordt aangeboden sowieso hoogst onvolledig is -- ik zou bijvoorbeeld bij wetgeving ook graag jurisprudentie willen zien, maar die zit in aparte databases op Rechtspraak.nl, en hoewel er vanuit Overheid.nl wel links naar die site worden gelegd, wordt de informatie in die databases door Overheid.nl niet ontsloten. Een ander bezwaar van de gemaakte keuze is dat de overheid daardoor aan andere partijen op het Web de mogelijkheid onthoudt te doen wat ze zelf nalaat: samenhang in de overheidsinformatie aan te brengen.
Gelukkig wordt bij de overheid zelf ook wel ingezien dat de manier waarop de overheid via het Web haar burgers informeert, te wensen overlaat. In zijn column "Toegankelijkeid? [sic] we missen een aantal bruggen" geeft Marc de Vries, partner van het onderzoeks- en adviesbureau op het gebied van ICT, Overheid en Innovatie Zenc en onderzoeker aan de Universiteit van Tilburg, vijf redenen waarom de overheid haar informatie in grotere samenhang beschikbaar zou moeten stellen. Niet de minst belangrijke is de laatste door hem genoemde: dat de overheid dat al acht jaar lang belooft. Wie wat verder rondneust op de site van Advies.overheid.nl kan zien dat er, zoals de mantra van elke modern communicerende organisatie luidt, "hard aan gewerkt" wordt. Maar of dat er werkelijk in zal uitmonden dat de overheid eind 2007 aanzienlijk transparanter zal zijn dan zij op dit moment is, zoals men zich ten doel stelt -- eerst zien, dan geloven.
"Wie het kleine niet eert, is het grote niet weerd," leerden wij vroeger thuis. Misschien zou iemand bij Overheid.nl alvast eens kunnen beginnen met het oplossen van deze probleempjes:

• de algemene zoekmachine en die van de diverse afdelingen/publicaties werken verschillend
  
• de zoekmachine heeft problemen met het juist indexeren van PDF- en DOC-bestanden
• de zoekmachine heeft problemen met geaccentueerde letters

Ten slotte enkele in dit verband relevante links:
Burgertest Gemeentesites
Analyse van de vindbaarheid van 20 overheidsgestuurde websites via zoekmachines (België)
Directory of Public Websites -- Foreign

Buitenlandse dissertaties

De bibliotheek waar ik bijna dertig jaar lang gewerkt heb, de bibliotheek van de Universiteit Leiden, is in 1983 van haar oorspronkelijke locatie aan het Rapenburg verhuisd naar het speciaal daarvoor gebouwde pand aan de Witte Singel waar we nu al meer dan twintig jaar gevestigd zijn. Al vrij kort daarna zijn enkele collega's van mij, met name de conservator oosterse handschriften -- met de prachtige officiële titel "interpres legati Warneriani" -- Jan Just Witkam, begonnen met het opzetten van kleine tentoonstellingen, meestal over delen van de eigen collectie van de bibliotheek, maar soms ook wel over bijzondere collecties van de vogels van diverse pluimage die de bibliotheek tot haar patroons mag rekenen. De eerste tentoonstelling ging over Willem van Oranje in de Leidse historiografie; sindsdien zijn er tentoonstellingen gevolgd over -- om maar een kleine greep te doen -- de Nobelprijswinnaar Nagib Mahfuz (1989), Fragmenten van middeleeuwse handschriften in de Leidse Universiteitsbibliotheek (1992), Boeken over en afbeeldingen van tulpen (1994), Bosnië-Herzegowina en de Islam (1996), Ludolph van Ceulen en de berekening van het getal pi (2000), Terrorisme in het nieuws. De gevolgen van 11 september van dag tot dag: de voorpagina's van het NRC Handelsblad (2002), en Gerrit Komrij, zestig jaar (2004). Interessante onderwerpen dus, uit de geschiedenis van de bibliotheek en de universtiteit, maar soms ook door de actualiteit geïnspireerd. Een tentoonstelling die mij persoonlijk is bijgebleven is die met de titel Wijsheid uit het Westen. De verspreiding van westerse literatuur in de moderne Arabische wereld, die in 2003 werd georganiseerd. Een eye-opener om te zien dat al in 1841 een boek van Voltaire in een Arabische vertaling in Cairo verscheen en dat in onze tijd vertalingen van schrijvers als Isabel Allende, Milan Kundera en Mario Vargas Llosa die traditie voortzetten.
Overigens is het niet alleen zware kost die op deze tentoonstellingen figureert: grote en kleine tentoonstellingen zijn ook aan (werk of pastiches van) Conan Doyle, Theo van Gogh en Marten Toonder gewijd.
Wie er meer over wil weten, vindt op http://ub.leidenuniv.nl/index.php3?m=17&c=152 een overzicht van alle tentoonstellingen die in de loop der jaren in de Leidse UB hebben plaatsgevonden, met onder meer verwijzingen naar de tentoonstellingscatalogi waarmee die vaak vergezeld zijn gegaan.
Maar, zult u zeggen, waarom deze uitweiding over tentoonstellingen, in een stukje onder de titel "Buitenlandse dissertaties"? Wel, buitenlandse dissertaties vormen het onderwerp van een nieuwe tentoonstelling die binnenkort in de Leidse UB zal worden gehouden. En een van de redenen om die collectie eens in het zonnetje te zetten is dat het overgrote deel ervan -- in de loop van meer dan 400 jaar de bibliotheek binnengekomen -- altijd grotendeels aan het zicht van onze patroons onttrokken is geweest doordat buitenlandse dissertaties niet gecatalogiseerd werden. Bij vier vijfde van de naar schatting een half miljoen van zulke dissertaties in onze magazijnen is dat het geval.
Het bezit van honderdduizenden buitenlandse dissertaties is natuurlijk niet iets dat uniek voor de Leidse UB is. Van de oudere universiteitsbibliotheken in Nederland bezitten in elk geval die van Utrecht en Groningen aanzienlijke collecties. Die van Groningen is gecatalogiseerd en dus via de NCC of via Picarta te vinden, die van Utrecht -- tussen de 750.000 en een miljoen exemplaren groot -- is dat niet, op de dissertaties over diergeneeskunde na. De Amsterdamse UB bezat een collectie met een kastlengte van 2,5 km, maar heeft die enkele jaren geleden "opgeschoond" in een operatie waarbij eerst de eigen vakreferenten en daarna stafleden van de KB een selectie hebben gemaakt van wat bewaard moest blijven.
De aanwezigheid van grote aantallen ongecatalogiseerde publicaties in een bibliotheek is natuurlijk nogal apart. Onze indruk is dat de meeste ervan, in elk geval sinds de 19e eeuw, via ruilverkeer de bibliotheek zijn binnengekomen; de rest is vermoedelijk door hoogleraren verzameld die hun collecties later aan de bibliotheek hebben geschonken of nagelaten. Dat ze nooit gecatalogiseerd zijn heeft vermoedelijk als reden dat de wetenschappelijke waarde ervan aanvankelijk niet hoog werd aangeslagen. Anderzijds herinner ik me dat voor de klassieke letteren in de negentiende eeuw in elk geval voor Duitsland wel bibliografische hulpmiddelen voor dit soort materiaal bestonden.
Overigens is het in de Leidse UB niet zo dat alle buitenlandse dissertaties ongecatalogiseerd zijn, of als ze dat zijn, volstrekt onvindbaar. Naast de ca. 400.000 ongecatalogiseerde buitenlandse dissertaties waarvan hierboven sprake was, bezitten we ca. 100.000 gecatalogiseerde publicaties van dit type. En wat de niet gecatalogiseerde betreft, heeft er in elk geval de laatste tientallen jaren altijd een lijst bestaan waarop vermeld staat van welke universiteiten over welke periode de UB dissertaties bezit. Als een van onze patroons dan belangstelling voor een buitenlandse dissertatie toont die niet in de catalogus te vinden is, wordt aan de hand van die lijst gekeken of er een kans bestaat dat die in de collectie aanwezig is, en wordt vervolgens in het magazijn gekeken. Overigens vergt dat in veel gevallen ook nog raadpleging van bijvoorbeeld de bibliografie van Duitse proefschriften om het juiste jaar en de universiteit te vinden waar de promotie heeft plaatsgevonden.
Wie de lijst (zie: http://athena.leidenuniv.nl/ub/bc/index.php3?m=37&c=288) bekijkt, zal opmerken dat de diversiteit van de collectie erg groot is, maar dat er ook veel open plekken zijn. Het grootste deel bestaat uit Duitse en Franse dissertaties, maar ook steden als Baltimore, Dakar en Johannesburg ontbreken niet. Er zitten dissertaties tussen van universiteiten die al lang niet meer bestaan, zo goed als er ook proefschriften ontbreken van steden als Oxford en Cambridge. Van sommige steden, zoals St. Petersburg, bevat de collectie maar enkele of enkele tientallen dissertaties, ook al bestrijken die een periode van tientallen of honderden jaren; van andere, zoals Parijs, heeft de UB er tientallen of honderden kasten vol.
Ten behoeve van de tentoonstelling zijn collega's van mij de magazijnen eens in gedoken om te zien of de proefschriften van een zomaar bij elkaar geharkte selectie van beroemde wetenschappers in de collectie te vinden waren. Daarbij kwamen niet alleen de dissertaties van 19e- en 20e-eeuwers als Bergson, Bohr, madame Curie (nog geplaatst onder haar eigen naam, Sklodowska), Einstein, Hahn, Planck, Pirandello, Stresemann, Max Weber en Jung boven water, maar ook oudere curiositeiten als de Leipzigse dissertatie van Johann Friedrich Heckel (1640-1715),
Discursus Historico-Philologicus De Quaestione An Licitum Sit Foeminis Oscula Admittere (Historisch-filologische verhandeling over de vraag of het vrouwen toegestaan kussen toe te laten). Dit laatste voorbeeld laat zien dat zo'n collectie dissertaties ook een mooie bron vormt voor cultuurhistorisch onderzoek.
Wie naar zulke dissertaties op zoek moet, zal in veel gevallen nog moeite hebben ze te vinden, want ongecatalogiseerd zijn ze niet alleen in de Leidse collectie. De nationale of gemeenschappelijke universitaire catalogi van de diverse landen bieden een mogelijkheid, daarnaast bestanden als VD17 voor Duitsland en andere Duitssprekende landen. WorldCat heeft er ook heel wat, en daarnaast vind je dit materiaal ook nogal eens via Addall bij antiquariaten, die er soms -- op het eerste gezicht -- verbazingwekkend hoge bedragen voor vragen. Bij nader inzien niet zo verwonderlijk, het gaat -- mede door het niet catalogiseren -- hoe dan ook om zeldzaam materiaal, en er zijn genoeg mensen geïnteresseerd in de geschiedenis van hun vakgebied om een kleine, maar gretige afzetmarkt te vormen.
De tentoonstelling Hora est! On Dissertations is vanaf 8 december tot 4 februari volgend jaar te bezichtigen in de Tielehal van de Leidse UB. Er is een tentoonstellingscatalogus bij. Voor meer informatie zie: http://ub.leidenuniv.nl/index.php3?m=1&c=296.