Wikipedia

U hebt een tijdje niets van mij gehoord, maar dat betekent niet dat ik niet voor u aan het werk ben geweest. Alleen, zoals het wel eens gaat, soms begin je aan een aardig onderzoekje, en binnen de kortste keren wordt dat tot een uit de kluiten gewassen onderzoek, dat meer tijd vergt dan je je eigenlijk kunt veroorloven...
Zo ook nu. Ik had het met u aan de hand van een concreet geval eens willen hebben over betrouwbaarheid van informatie en vooral de vraag: zijn er regels te bedenken aan de hand waarvan we betrouwbare informatie kunnen vinden en -- vooral -- onbetrouwbare informatie kunnen vermijden? Ik weet wel dat daar bij het zoeken op het Web in theorie een stel algemene vuistregels voor zijn, maar volgens mij zijn die in de praktijk vaak maar van beperkte waarde.
Het concrete geval dat mij voor ogen stond (en staat, want u houdt dit van mij te goed) is de affaire-Hirsi Ali. Daarover is de laatste weken in de media en op het Web een hele berg aan documenten gepubliceerd, variërend van fullfledged tv-documentaires via enquêtes tot aan reacties op posts op weblogs. De affaire is ook daarom als case study wel interessant omdat ze ook in het buitenland stof heeft doen opwaaien, en het wel eens aardig is te kijken hoe daar nu met feiten en meningen in deze zaak wordt omgegaan. Enfin, dat komt, maar inmiddels voel ik de hete adem van de redactie in mijn nek, en dus gaat deze post nog maar even over een wat minder bewerkelijk onderwerp.
Wikipedia -- ik gebruik het tegenwoordig bijna dagelijks. Tot zo'n veertien dagen geleden was ik bezig met het vertalen van een boek over een van de talloze onderwerpen waar ik niets of vrijwel niets van weet -- in dit geval was de titel "Vrouwen beleggen beter". Het boek is oorspronkelijk in het Duits geschreven, en dat betekende dat me niet alleen in het Nederlands, maar ook in het Duits enigszins vertrouwd moest maken met de begrippen en het jargon die bij beleggen te pas komen. Daarvoor is Wikipedia een ideaal hulpmiddel, omdat het je in heel korte tijd niet alleen de vertaling van een term naar diverse talen maar ook de context van het begrip kan leveren.
Neem de term Leistungsbilanz. Een manier om de Nederlandse term daarvoor te vinden is via de terminologiedatabank van de EU, Eurodicautom. Dat werkt meestal goed, alleen is Eurodicautom nogal beperkt omdat het lang niet altijd omschrijvingen van de termen geeft. Daarbij komt dat er ook heel wat termen zijn die je er niet in vindt. In het geval van Leistungsbilanz levert Eurodicautom bij de keuze Subject: Any drie treffers op, met daarbij ook drie vertalingen: lopende rekeningen van de betalingsbalansen, lopende rekening van de betalingsbalans en betalingsbalans op lopende rekening. Wie die laatste term als phrase in Google opzoekt, vindt geen enkele treffer, wat niet veel vertrouwen in deze vertaling wekt, en het op het eerste gezicht ook niet erg vertrouwenwekkende "lopende rekeningen van de betalingsbalansen" scoort met 104 treffers, merendeels uit de Europese sfeer, ook niet erg hoog. "Lopende rekening van de betalingsbalans" doet het dan met 9400 treffers een stuk beter, maar gegeven de grote hoeveelheid informatie, ook in het Nederlands, op het Web, nog niet heel goed. Wat nu?
Als ik Eurodicautom gebruik om uit een andere taal dan het Engels naar het Nederlands te vertalen, vraag ik ook altijd de Engelse term op. Engels is in het algemeen en op tal van speciale terreinen de lingua franca van de wereld, en dat betekent dat je met de Engelse term als uitgangspunt een betere kans hebt de juiste term in een van de andere talen te vinden dan wanneer je het direct van de ene naar de andere taal, anders dan het Engels, probeert. Vergelijk het met het Latijn voor dieren- en plantennamen: via de Latijnse term (Paroaria coronata) vind je in een wipje wat de Nederlandse naam (Roodkuifkardinaal) voor de Brazilian cardinal is.
In het geval van Leistungsbilanz is een van de Engelse vertalingen die Eurodicautom levert "current account", en als je dat vervolgens opzoekt in de Macroeconomics dictionary English-Dutch -- er is ook een versie Engels-Duits, plus nog 13 andere talen -- vind je de vertaling "lopende rekening". 76.000 treffers op die term bij Google geven je ten slotte het vertrouwen dat dit de gebruikelijke Nederlandse term voor Leistungsbilanz is.
Maar wat een gedoe. Laten we eens beginnen met Google: Leistungsbilanz Wikipedia. Dat geeft als eerste treffer het betreffende artikel in de Duitstalige Wikipedia, dat begint met een duidelijke definitie: "Die Leistungsbilanz ist Teil der Zahlungsbilanz eines Staates. Sie umfasst die Handelsbilanz mit den exportierten und importierten Waren" etc.
Wikipedia's zijn er diverse talen, en als een artikel in de ene taal ook in andere talen beschikbaar is, vind je in de linkerkolom onder Andere Sprachen/in other languages/autres langues/in andere talen etc. (al naar gelang de Wikipedia waarin je zoekt), de artikelen in andere talen die over hetzelfde begrip gaan.
In dit geval staat Nederlands als taal er niet bij, maar wel Engels, en het volgen van de link daarheen leidt naar de Engelse term voor Leistungsbilanz, Current account. Dat helpt ons niet direct verder (want ook hier vinden we geen link naar een Nederlandstalig artikel), maar we hebben net gezien dat de Leistungsbilanz deel uitmaakt van de Zahlungsbilanz, en hier heet die Balance of payments. Volgen we de link daaronder dan komen we bij het Engelstalige artikel over de betalingsbalans, en dat bevat wel een link naar een overeenkomstig Nederlandstalig artikel. De tekst daarvan begint als volgt:
De betalingsbalans bestaat uit de volgende deelrekeningen.
* De lopende rekening:
o Handelsbalans of goederenrekening (goederenverkeer);
Vergelijking met de tekst van het Duitse artikel maakt duidelijk dat Leistungsbilanz lopende rekening betekent.
Ik besef dat deze weg een beetje omslachtig is: door in het Duitse artikel over de Leistungsbilanz de link onder Zahlungsbilanz te volgen, en bij dat artikel naar de Nederlandse versie te gaan, hadden we de term "lopende rekening" sneller kunnen vinden. Maar waar het hier om gaat is dat Wikipedia als meertalige encyclopedie een heel snel inzicht in de terminologie van een vak in diverse talen kan leveren. Weliswaar staat elke Wikipedia in de diverse talen op zich, maar ik vind dat geen groot bezwaar. Soms is het zelfs wel makkelijk, omdat het de kans biedt dat je iets wat je in de ene taal niet begrijpt, in een andere taal beter uitgelegd krijgt.
Er is altijd de nodige kritiek op de kwaliteit van Wikipedia geweest, niet ten onrechte, want de kwaliteit van de diverse artikelen verschilt nogal. Anderzijds is de actualiteit van de Wikipedia's een heel sterk punt. Wie in de Nederlandstalige Wikipedia het artikel over mevr. Hirsi Ali raadpleegt, vindt een tot de tweede helft van mei bijgewerkte tekst en links, en voor de Duitse, Franse en Engelse Wikipedia geldt hetzelfde. Ook is de Engelse Wikipedia de enige encyclopedie die mij kan vertellen wat een mashup is.
Gegeven het feit dat de Wikipedia's in de diverse talen over hetzelfde onderwerp verschillende teksten kunnen bevatten, is het aardig die verschillende versies met elkaar te vergelijken. Mij valt op dat in de Nederlandse en de Engelse versie uiteenlopende foutjes zitten, die in de Duitse en de Franse versie ontbreken. Voor een deel hebben die betrekking op eigen interpretaties van motieven door de auteurs van de artikelen, voor een deel met het gebruik van (buitenlandse bronnen) die niet 100% betrouwbaar zijn.
Als opmaat tot de posts over de affaire-Hirsi Ali noem ik twee voorbeelden:
1. In het Nederlandstalige artikel staat onder het hoofdje Aankomst in Nederland de zin: "Om te voorkomen dat haar gegevens gecontroleerd zouden worden, gaf ze een ander geboortejaar op (1967 i.p.v. 1969) en veranderde ze haar naam van Ayaan Hirsi Magan in Ayaan Hirsi Ali.[5]" In de bijbehorende noot wordt gerefereerd aan een artikel van Christopher Caldwell, "Daughter of the Enlightenment", in The New York Times van 3 april 2005, en de zin waarop de auteur van het Nederlandse Wikipedia-artikel de zojuist geciteerde zin baseert, luidt: "In the Netherlands, she changed her name (from Ayaan Hirsi Magan), falsified her birth date and applied successfully for political asylum." Over het motief waarom ze een onjuiste geboortedatum opgaf wordt hier niets gezegd, en volgens mevr. Hirsi Ali zelf had ze een verkeerde naam en geboortedatum opgegeven om in Nederland onvindbaar te worden voor familie- of clanleden die haar zouden willen dwingen zich bij de verre neef in Canada te voegen, aan wie zij in Kenia was uitgehuwelijkt. "De naam Magan verving ze door Ali om in Nederland onherkenbaar te blijven," schreef Jutta Chorus al op 28-8-2004 in het Zaterdags Bijvoegsel van NRC Handelsblad. Dat hoeft niet waar te zijn, maar dan is het op z'n minst een punt van discussie waar een gefundeerde andere visie tegenover moet worden gesteld.
2. In het begin van het artikel "Ayaan Hirsi Ali" in de Engelstalige versie van Wikipedia staat de zin: "She released to the New York Times personal letters from her father and other family members that affirmed her story about fleeing a forced marriage.[2]" De bron hier is The New York Times van 24 mei 2006 (via The International Herald Tribune), met daarin de volgende passage: "In recent days, bloggers and commentators challenged Hirsi Ali's motives for fleeing to the Netherlands. She maintained that she wanted to escape a forced marriage with a Somali cousin and while waiting to meet him in Germany, fled to the Netherlands. Defending her account, Hirsi Ali made available a letter she received from Kenya, from her sister Haweya, in August 1992, after her arrival in a Dutch refugee camp. 'Your husband in Germany is looking for you, and the whole search is being coordinated by father here. Be warned.'" In dit geval wordt in het Wikipedia-artikel een conclusie getrokken ("affirmed her story about fleeing a forced marriage") die niet in The New York Times ("she maintained...Defending her account ... made available") staat, en die ook niet uit de geciteerde zin uit de brief ("Your husband ... Be warned.") volgt. In werkelijkheid illustreert die zin alleen maar dat mevr. Hirsi Ali er -- in de veronderstelling dat haar familie haar zou proberen op te sporen -- goed aan had gedaan een andere naam en geboortedatum aan te nemen.
(Ook daarover zegt het Engelstalige Wikipedia-artikel iets dat hoogstwaarschijnlijk niet klopt: "However several sources, including her first book The Son Factory, which was published in 2002 stated her real name and date of birth, and Hirsi Ali also publicly stated her real name and date of birth in a September 2002 interview published in the political magazine HP/De Tijd..." Het eerste is waar, maar volgens het weblog van het PvdA-kamerlid Klaas de Vries, die het interview in HP/De Tijd erop na heeft gekeken, bevatte dat alleen het al eerder door mevr. Hirsi Ali bij Barend en Van Dorp bekendgemaakte feit dat ze niet uit Somalië maar uit Kenia naar Nederland was gekomen. )
Overigens bevat ook het hierbovengenoemde artikel in The New York Times van 24 mei 2006 dat de bron vormde voor de Engelse Wikipedia, informatie die in tegenspraak is met informatie uit andere bronnen. Zo zou ze de brief van haar zuster Haweya, waarvan hierboven sprake was, "in August 1992" hebben ontvangen. Maar volgens de site Parlement & Politiek, van het Parlementair Documentatiecentrum in Leiden, arriveerde mevr. Hirsi Ali pas in november 1992 in Nederland: "In 1992 vluchtte zij vanuit Kenia via Duitsland naar Nederland. Daar kwam zij in november 1992 aan." Als dat klopt -- en of dat zo is weten we niet -- hoe kan zij daar dan in augustus 1992 een brief van haar zuster hebben gekregen?
Verder wordt in het artikel vermeld dat de laatste brief die mevr. Hirsi Ali van haar vader ontving uit 1993 dateerde: "Hirsi Ali, underlining the duress facing her, agreed to release an unpublished letter. It was her father's curse, the last letter she said she received from him." Letterlijk genomen kan dat waar zijn, maar de zin wekt de indruk alsof het tussen vader en dochter nooit meer is goed gekomen. Ten onrechte, want in De zoontjesfabriek (2002), p. 18, schrijft mevr. Hirsi Ali zelf: "Ik ... ben via Duitsland naar Nederland gevlucht. Ik heb mijn vader een in mijn ogen lieve, maar ook duidelijke brief geschreven, waarin ik hem smeekte mij vrij te laten. Die brief stuurde hij me terug. In de kantlijn stond met rode pen geschreven dat hij dit als verraad beschouwde, dat hij me nooit meer wilde zien en ik mezelf niet meer zijn kind mocht noemen. Ik heb hem zes jaar niet gesproken. Op een avond in 1997 ging de telefoon. Marco nam op, luisterde en gaf de hoorn aan mij. 'Ik denk dat het je vader is,' zei hij. Ik nam de hoorn van hem over en hoorde: 'A bè,' mijn kind. Hij had me vergeven en wilde laten weten dat hij trots op me was omdat ik goed voor mijn zusje zorgde. Ik heb gehuild, gehuild. Het was een van de mooiste dagen van mijn leven. Hij nam me weer aan als zijn dochter."
Over een week of twee komt minister Verdonk met een rapport over hoe het allemaal gekomen is, intussen is de VVD met een historisch zelfonderzoek bezig en in september komt er een autobiografie van mevr. Hirsi Ali uit. Zouden dan alle vragen zijn opgelost? Wordt vervolgd...