Zoekmachines: bedrog en manipulatie?

Een paar weken geleden maakte mijn vrouw mij opmerkzaam op een interview met professor Nico van Eijk in de Staatscourant van 17 juni onder de kop "Zoekmachines bedriegen hun gebruikers". Dit naar aanleiding van een oratie die professor Van Eijk die dag had uitgesproken bij het aanvaarden van de bijzondere leerstoel Media en telecommunicatierecht. En dat de vlag, i.c. de kop van het interview, in dit geval de lading dekte, wordt duidelijk uit een citaat dat al in de eerste alinea van het interview wordt gegeven: "Zoekmachines als Google pretenderen vooral aan barmhartigheid te doen. Maar als gebruiker word je gewoon bedrogen." Even later valt de term bedrog in het interview nogmaals: "Tot slot filteren zoekmachines: sommige informatie wordt gewoonweg niet doorgegeven, soms uit commerciële overwegingen niet, soms onder druk van overheden. Als gebruiker krijg je dus niet per definitie het beste zoekresultaat. Je wordt bij je informatievergaring op alle fronten bedrogen."
"Barmhartigheid" en "bedrog": het zijn twee termen die ik in verband met Google nog niet eerder was tegengekomen, en die op z'n minst tot verder lezen noden. Maar omdat mensen zich in interviews wel eens wat ongenuanceerder (of openhartiger?) over onderwerpen uitlaten dan in geschrifte, is het beter dat aan de hand van de oratie zelf of van de bewerkte versie in Informatieprofessional van juli/augustus te doen dan op basis van het interview. De oratie is als PDF-bestand te raadplegen op de site van het Amsterdamse Instituut voor Informatierecht.
Omdat de oratie zelf helderheid verschaft over wat kort uitgevallen passages in het artikel in Informatieprofessional en omdat de oratie voor iedereen toegankelijk is, baseer ik me bij de bespreking van prof. Van Eijks opvattingen verder op de oratie.
De term bedrog komt in de oratie maar één keer voor (op p. 8), en dat is niet in verband met de activiteiten van Google en andere zoekmachines, maar in de uitdrukking "bedrogen uitkomen". In plaats van de term bedrog, die prof. Van Eijk in het interview gebruikt, bezigt hij in de oratie en ook in het artikel de term "manipulatie", en op p. 7 van de oratie legt hij uit wat hij daaronder verstaat: "Wat er echt gebeurd [sic MH] voordat een zoekresultaat beschikbaar komt, is zeer complex en wordt in belangrijke mate gekenmerkt door de vele subjectieve elementen die in het proces verweven zijn. Ik vat deze subjectieve elementen hier samen onder de term ‘manipulatie’." Dat klinkt al een stuk onschuldiger.
Waaruit bestaat nu die manipulatie? Prof. Van Eijk noemt hier drie betrokken partijen: de aanbieders van de zoekmachines zelf, aanbieders van informatie en 'hackers', de grappenmakers die de phrase "raar kapsel" met het CV van onze minister-president geli(nk)eerd hebben. De laatste twee partijen laat ik hier buiten beschouwing. Prof. Van Eijks conclusie is dat overheidsinterventie of zelfregulering bij zoekmachines geboden is, en ik ga er maar van uit dat die interventie of zelfregulering niet op die partijen gericht zal zijn. Manipulatie van zoekmachines door aanbieders van informatie is inderdaad een probleem, maar mijn indruk is dat de maatregelen waarmee de aanbieders van zoekmachines deze vorm van manipulatie bestrijden, een niet onaanzienlijk deel uitmaken van de bezwaren die prof. Van Eijk tegen zoekmachines heeft. Anders gezegd: de complexiteit van het proces dat aan een zoekresultaat voorafgaat, is voor een heel groot deel te wijten aan de maatregelen die zoekmachines moeten nemen om manipulatie van de zoekresultaten door de aanbieders van informatie tegen te gaan. Mij dunkt, als de overheid die bron van manipulatie zou willen aanpakken, zou ze daarvoor niet bij de zoekmachines moeten zijn, maar "spamdexing" strafbaar moeten stellen, net zoals dat met "spam" ook kan. En wat mij betreft mag die strafbaarstelling (en de handhaving!) zich dan ook uitstrekken tot bedrijven als FBTO en AMEV (zie p. 24 IP-artikel), die om een hoge plaats in de ranking van zoekmachines te bereiken, in zee gaan met bedrijven die zich van ongeoorloofde middelen bedienen om hun klanten voor veel geld ter wille te zijn. Maar ook bij de zoekmachines zelf, aldus prof. Van Eijk, vindt manipulatie plaats, en wel op diverse manieren. Op blz. 8-9 van de oratie worden daarvan de volgende genoemd:

1. Spiders kunnen geprogrammeerd zijn om bepaalde informatie te negeren en -- ik voeg dat hier maar toe als verduidelijking van de kreet "To exist is to be indexed by a search engine" op p. 5 van de oratie -- bepaalde sites, delen van sites of pagina's niet te bezoeken.
2. Aanbieders van zoekmachines kunnen gedwongen door overheden of rechterlijke uitspraken de toegang tot sites of informatie via hun zoekmachine afsluiten. Als voorbeelden noemt prof. Van Eijk het feit dat Google Chinese gebruikers geen toegang geeft tot sites die elders in de wereld wel toegankelijk zijn, en dat de nationale versies van Google met verschillende resultaten komen.
3. Er zijn zoekmachines die plaatsen in de ranking verkopen en/of sites tegen betaling met voorrang indexeren.
4. "Google, maar ook andere zoekmachines, laten de zoekresultaten mede bepalen door een systeem van 'page ranking' [sic MH; het algoritme is genoemd naar Larry Page, een van de grondleggers van Google]. Internetpagina's waarnaar wordt verwezen door andere pagina's krijgen een hogere plaats op de lijst van zoekresultaten." Verder wordt het gedrag van de gebruikers gevolgd om zoekresultaten te manipuleren en zijn er zoekmachines die zoekresultaten door medewerkers handmatig laten aanpassen "op basis van nader geformuleerde al dan niet subjectieve criteria".
   

Zoekmachines bestaan van advertenties, en dit is een factor die volgens prof. Van Eijk verdere manipulatie in de hand werkt. Twee bezwaren die hij in dit verband noemt zijn:

5. "Google gaat er prat op dat er in haar bedrijfsmodel geen directe relatie bestaat tussen het zoekresultaat en de afgebeelde advertenties. Echter, dit is - deels zo niet grotendeels - schone schijn. Immers, er is tenminste een duidelijke indirecte relatie aanwezig. Om relevante advertenties te kunnen plaatsen dienen de resultaten van zoekopdrachten daarbij aan te sluiten. Het is dan ook aannemelijk dat het algoritme voor het zoekresultaat hiermee impliciet of expliciet rekening houdt."
6. Het PageRank algoritme leidt ertoe "dat zoekresultaten vooral bepaald worden door de grootste gemene deler en niet door wat daadwerkelijk relevante informatie is voor degene die de zoekopdracht plaatst ... sterke marktspelers zullen beter in staat zijn de zoekresultaten te beïnvloeden. Even zozeer zal er weinig interesse zijn websites in de zoekresultaten te laten verschijnen die alleen maar interessant zijn voor een kleine groep van gebruikers." Dit bezwaar ontleent prof. Van Eijk aan een artikel van L. Introna en H. Nissenbaum, Shaping the Web: Why the politics of search engines matters, in The Information Society 16:3 (2000), p. 169-185 (als PDF-bestand onder meer te vinden op http://epl.scu.edu/~stsvalues/readings/ShapingTheWeb.pdf).
   

Hoewel ze niet tot het eigenlijke lijstje van manipulatievoorbeelden behoren voeg ik hier nog drie observaties van prof. Van Eijk aan toe waarop ik hieronder commentaar zal leveren, resp. op blz. 21 en 23 van zijn oratie:

7. "Een andere relevante ontwikkeling is het gegeven dat met de beursgang van Google onomstotelijk het commerciële oogmerk van de zoekmachines vaststaat en dat het bedrijfsmodel inderdaad gebaseerd is op het genereren van inkomsten door de eerdere beschreven vormen van manipulatie."
8. "De ontwikkeling van zoekmachines wordt daarom steeds meer met argusogen gevolgd. Op de website www.googlewatch.com wordt een bijvoorbeeld gegeven waarbij zoekopdrachten op Google geen behandelmethodes tonen die meer medisch verantwoord worden geacht, maar slechts verwijzen naar min of meer omstreden commerciële behandelmethodes waarvoor tegelijkertijd advertenties verschijnen naast de zoekresultaten."
9. "Het ontgaat kennelijk de Nederlandse overheid dat in een beleid dat meer gericht is op ‘digitale loketten’ en het beschikbaar stellen van informatie via internet, het vinden ervan in toenemende mate bepaald wordt en afhankelijk is van (buitenlandse) zoekmachines waar men geen enkele bemoeienis mee heeft of zeggenschap over heeft. Zoekmachines lijken dus in belangrijke mate wat voor overheidsinformatie te vinden is en niet de overheid zelf."
   

De conclusie die prof. Van Eijk uit dit alles trekt is dat op z'n minst de werkwijze van zoekmachines transparanter zou moeten worden. Overheidsinterventie op basis van de E-commerce richtlijn of de richtlijn inzake oneerlijke handelspraktijken, of zelfregulering, lijkt hem geboden. Laat ik, voordat ik aan een bespreking van al deze bezwaren begin, eerst schetsen wat mijn eigen perspectief op de wereld van de zoekmachines is. Voor mij zijn aanbieders van zoekmachines in de eerste plaats bedrijven met een product dat concurreert op eigenschappen die het tegengestelde zijn van wat prof. Van Eijk erin schijnt te ontwaren: subjectiviteit en manipulatie. Mijn indruk is dat zoekmachines als Google en Yahoo! (de zoekmachine, niet de directory) gebruikers -- en het zij meteen erkend, potentiële lezers van de advertenties waarvan ze bestaan -- aan zich trachten te binden door zoveel mogelijk sites te spideren (voor zover die sites dat mogelijk maken), gebruikers een schat aan zoekmogelijkheden te bieden (zie mijn vorige blogitem) en hun vervolgens een (ten opzichte van de vraagstelling) zo relevant mogelijk zoekresultaat te bieden dat die gebruikers tevreden doet besluiten de volgende keer dezelfde zoekmachine te gebruiken. Naar mijn mening verschilt het bedrijfsmodel van de grote, mondiale zoekmachines in dit opzicht niet wezenlijk van dat van een goede krant, en wordt een groot deel van de manipulatie waar prof. Van Eijk bang voor is, voorkomen door de omstandigheid dat toonaangevende gebruikers van die zoekmachines manipulatie van zoekresultaten afwijzen en naar een andere zoekmachine zouden overstappen als ze de indruk zouden krijgen dat daar sprake van was. Als prof. Van Eijk, en de bronnen die hij gebruikt, mij ervan willen overtuigen dat het anders is, zullen ze dus een kritische lezer moeten overtuigen.
Ik beweer overigens niet dat er helemaal geen probleem is. Ook bij de grote mondiale zoekmachines is het eerste scherm vaak overladen met sponsored results, en het schijnt dat veel gebruikers van deze zoekmachines zulke treffers moeilijk kunnen onderscheiden van de algoritmische. Maar van manipulatie is naar mijn mening pas sprake als onder die resultaten die als algoritmisch worden gepresenteerd, tersluiks betaalde resultaten worden ingevoegd. In een interessant onderzoek van Scott Nicholson e.a., How much of it is real? Analysis of paid placement in web search engine results, werd bij acht zoekmachines (naast Google, Yahoo! en MSN Search ook drie metazoekers, te weten Mamma, Dogpile en Ixquick, en twee onverbloemd commerciële zoekmachines, Overture en FindWhat) onder meer gekeken naar het percentage "ambiguously labeled paid listings" en "inconspicuous paid listings" op het eerste resultatenscherm, resp. de eerste resultatenpagina. Ondanks de aanwezigheid van twee commerciële zoekmachines in de test en de grote vatbaarheid van metazoekmachines voor verwarring tussen algoritmische en gesponsorde resultaten, bedraagt het percentage "gemanipuleerde" treffers in dit onderzoek voor alle zoekmachines bij elkaar niet meer dan 2 voor het eerste scherm, en 1 voor de eerste bladzijde (p. 16).
Wat nu de verschillende voorbeelden van manipulatie en de andere bezwaren van prof. Van Eijk betreft:

1. Inderdaad: er zijn sites, delen van sites, documenten en pagina's die door zoekmachines niet gespiderd worden. Voor een deel liggen daar economische of nuttigheidsoverwegingen aan ten grondslag, zoals bij het niet volledig indexeren van zeer uitgebreide sites (vgl. Geocities bij resp. Yahoo!, Google en MSN Search) of bepaalde bestandsformaten (vgl. flash bij Yahoo! en MSN Search); voor een ander deel zijn dat technische beperkingen (zoekmachines kunnen niet overweg met bepaalde typen databaserecords) of krijgen ze zelf geen toegang. Maar naar mijn smaak zijn dat geen "subjectieve" overwegingen, die de benaming "manipulatie", laat staan "bedrog" rechtvaardigen. Ik ben bang dat prof. Van Eijk hier enigszins op het verkeerde been is gezet door een van zijn bronnen, het artikel van Introna en Nissenbaum, p. 172-173, die uit een paper over "Efficient crawling through URL ordering" van Cho, Garcia-Molina en Page de indruk lijken te hebben gekregen dat zoekmachines onbelangrijk geachte pagina's verzuimen te spideren; maar in werkelijkheid gaat dit paper, zoals de titel en het abstract zeggen, niet over wel vs. niet spideren, maar over de volgorde waarin gespiderd moet worden als objectieve beperkingen van ruimte (opslag) en tijd het onmogelijk maken heel grote sites in hun geheel te spideren.
2. Het is waar dat de Franse en Duitse versies van Google een aantal sites niet tonen die wel met de internationale Google worden gevonden. Zie: http://cyber.law.harvard.edu/filtering/google/. Zo geeft de term Stormfront bij de Duitse Google een ander resultaat dan bij de internationale, en toont noch de Duitse noch de Franse Google treffers van de site Islamic & Muslim News & Information (vgl.). Maar noch overheidsinterventie noch zelfregulering zal vrees ik veel aan deze misstand kunnen veranderen. Het zijn immers (vermoedelijk) overheden van bevriende mogendheden die de manipulatie van zoekresultaten initiëren. Wat overigens niet (meer) klopt is de mededeling in de oratie, p. 8, dat Duitse gebruikers van Google die zouden denken dat zij Google.de kunnen omzeilen door hun vraag te stellen via Google.com, naar Google.de worden teruggeleid. Dit is gemakkelijk te controleren als je een Duitse proxy server (bijvoorbeeld 195.135.155.62:8080) gebruikt. Als je dan de URL http://www.google.com intypt, kom je, zoals te verwachten op Google.de uit, en als je dan met de term Stormfront zoekt, krijg je het "Duitse" resultaat; verander vervolgens .de in de URL door .com, en je krijgt wel degelijk het Amerikaanse/internationale resultaat te zien.
3. Inderdaad, er zijn PPI ("pay per inclusion") en PPC ("pay per click") zoekmachines zoals Overture, MIVA, Kanoodle en Sprinks, maar eigenlijk zou je die niet in één adem met Google en Yahoo! moeten noemen (hoewel Overture eigendom van Yahoo! is): juist omdat iedereen wel weet wat voor vlees men daar in de kuip heeft, is hun marktaandeel, zeker hier in Nederland, in vergelijking met de groten te verwaarlozen.
4. Het eerste van de onder dit punt geformuleerde bezwaren komt weer bij Introna en Nissenbaum vandaan. Prof. Van Eijk verwijst in noot 20 van zijn oratie naar hun hierboven al eerder genoemde publicatie. Alleen, Introna en Nissenbaum hebben het in het betreffende deel van hun artikel niet over de ranking van zoekresultaten, maar, zoals we gezien hebben, over de selectie op grond van "importance" die spiders bij het crawlen van grote sites moeten maken. Dat maakt nogal verschil. In de door Introna en Nissenbaum (p. 173) geschetste situatie mag het zo zijn dat PageRank met zijn nadruk op aantallen backlinks sites algemene, populaire onderwerpen als "shareware computer games" voortrekt vóór specialistische, minder gangbare onderwerpen als "local community services information", maar zoekresultaten zijn het resultaat van een zoekactie van een gebruiker en zijn dus per definitie vraagafhankelijk. In die situatie is er geen sprake van dat minder gangbare onderwerpen door populaire worden verdrongen. Daarbij wijs ik er nogmaals op dat het paper van Cho c.s., dat de basis vormt voor dit gedeelte van het artikel van Introna en Nissenbaum, niet het uitsluiten van (delen of pagina's van) sites bij het spideren tot onderwerp heeft, maar de efficiency waarmee dit spideren in omstandigheden van beperkte tijd en ruimte gebeurt (zie hierboven onder 1). Dat het gedrag van gebruikers wordt gevolgd om tot betere zoekresultaten te komen, lijkt mij hoogstens een probleem van privacy (als het al een probleem is, want bij mijn weten gaat het daarbij alleen om geregistreerde gebruikers van bijvoorbeeld Gmail, die daarmee akkoord zijn gegaan), niet van "manipulatie" van zoekresultaten, en bij de zoekmachines die zoekresultaten door medewerkers handmatig laten aanpassen "op basis van nader geformuleerde al dan niet subjectieve criteria" gaat het vermoedelijk niet om zoekmachines, maar om directories zoals die van Yahoo! (Introna en Nissenbaum, p. 171), een totaal ander soort zoekinstrument.
5. Deze redenering begrijp ik niet. Zoals prof. Van Eijk zelf stelt (p. 11 van zijn oratie) bepaalt Google "welke advertentie wanneer verschijnt en doet dat primair in relatie tot de zoekopdracht". Met andere woorden het is de gelijkenis tussen de door de zoeker ingegeven zoektermen en de termen waarvoor de adverteerder betaalt, die bepaalt of een advertentie in een resultatenlijst verschijnt. Daarin ligt de relevantie van de advertenties, niet in een manipulatie van het zoekresultaat die de adverteerder een hoge plaats in Google's (of Yahoo!'s of MSN Search') ranking geeft. En zelfs als dat "aannemelijk" zou zijn, zou daarvoor naar mijn mening bewijs voor moeten geleverd dat die stelling ondersteunt.
6. Dit bezwaar is hierboven onder 4 al ter sprake gekomen; er is hier sprake van een dubbel misverstand, eerst bij Introna/Nissenbaum, daarna nog eens bij prof. Van Eijk.
7. Wat de beursgang van Google te maken heeft met de manipulatie van zoekresultaten, ontgaat mij. Zoals ik herboven al schreef trekken Google en andere grote mondiale zoekmachines bezoekers niet door zoekresultaten te manipuleren, maar door dat juist niet te doen. Zeker, ze zouden extra inkomsten kunnen genereren door niet alleen advertenties te plaatsen die duidelijk als zodanig zijn aangegeven, maar die ook stiekem door de "algorithmic" results te mengen, maar de mogelijke schade die ze hun eigen reputatie daarmee zouden toebrengen als het zou worden ontdekt, is enorm, en ik denk ook niet dat ze dat doen. In elk geval vind ik daarvoor in de oratie geen schijn van bewijs.
8. De casus van de "zoekopdrachten op Google [die] geen behandelmethodes tonen die meer medisch verantwoord worden geacht, maar slechts verwijzen naar min of meer omstreden commerciële behandelmethodes waarvoor tegelijkertijd advertenties verschijnen naast de zoekresultaten," is een curieus geval dat een algemeen bezwaar illustreert dat ik tegen de strekking van deze oratie (en dus ook het artikel in Informatieprofessional) heb. In de noot bij deze passage op p. 21 van de oratie verwijst prof. Van Eijk naar een artikel van Cheryl Woodard, getiteld Results at Google are too commercial; Google is begging for an upgrade op de site van Google Watch. (Tussen twee haakjes, dit artikel is een aan Google Watch aangepaste bewerking van een ander artikel bij AskQuestions.org dat over Google en Yahoo! gaat. Het is interessant de verschillen tussen beide artikelen te bestuderen.) Mevrouw Woodard vertelt daarin hoe ze, op zoek naar residentiële behandelprogramma's voor probleemjongeren, in de zoekregel van Google de phrase "troubled teen" heeft ingetypt en vervolgens werd bedolven onder commerciële informatie van RTC's (Residential Treatment Centers), met maar 15 niet-commerciële treffers onder de eerste honderd. Ik geloof het graag, maar waarom zoekt iemand die weet dat zij op zoek is naar niet-commerciële informatie over behandelprogramma's voor probleemjongeren op zo'n slordige manier? De simpele toevoeging van site:edu OR site:gov aan de vraagstelling zou het aantal van (momenteel) 596.000 treffers hebben teruggebracht tot slechts 676. De vraag: "troubled teens" OR "troubled teenagers" "residential treatment" site:edu OR site:gov levert 95 treffers op. Wie zijn belastingbiljet moet invullen, raadpleegt de handleiding; is het dan teveel gevraagd dat gebruikers van een zoekmachine ook eens in de Help kijken? Trouwens, wie een beetje de weg kent op internet, weet dat je voor dit soort vragen geen grote, algemene, mondiale zoekmachine moet gebruiken. De Google Directory, About.com, Magportal.com en Findarticles.com zijn er per slot van rekening ook niet voor niets.
   
9. Wat hier gezegd wordt kan in elk geval niet voor de Nederlandse overheid gelden. Die heeft immers alle overheidsinformatie via eigen zoekmachines (op Overheid.nl, Wetten.nl, Rechtspraak.nl etc.) doorzoekbaar gemaakt en haar om haar moverende redenen van zoekmachines als Google en Yahoo! afgeschermd.
   

Met de bovenstaande selectie uit de oratie van prof. Van Eijk, en mijn commentaar daarop, doe ik hem en zijn rede natuurlijk onrecht, want een groot gedeelte van die oratie gaat over de vraag naar de plaats van zoekmachines in het recht, en de middelen die de overheid heeft om bij misstanden te interveniëren. Dat gedeelte van de rede laat ik hier onbesproken, want van dat onderwerp weet ik niets af.
De verschillende kijk die prof. van Eijk en ik op de rol van zoekmachines hebben zal voor een deel ook voortkomen uit het feit dat hij zich wat de dekking van het zichtbare Web door de zoekmachines gezamenlijk en apart betreft nog baseert op de cijfers van Lawrence & Giles, Accessibility of information on the web, Nature 400 (8 juli 1999), p. 107-109. Daarin werd de omvang van het indexeerbare web in februari 1999 op 800 miljoen pagina's geschat, waarvan 42% door de toen 11 grootste zoekmachines gezamenlijk geïndexeerd was (dat was toen aanzienlijk minder dan het percentage (60%) dat dezelfde auteurs tijdens een onderzoek in december 1997 over het toen 320 miljoen pagina's grote indexeerbare web hadden vastgesteld). De grootste zoekmachine in het onderzoek van Lawrence en Giles was in 1999 nog Northern Light, met een database van 128 miljoen pagina's, niet meer dan 16% van het totale indexeerbare web, en niet meer dan 38,3% van het door de destijds gebruikte zoekmachines gezamenlijk geïndexeerde web. Vandaar dat Lawrence en Giles een vrij somber beeld van de ontsluiting van het web geven, dat elementen bevat die de nogal pessimistische kijk op de wereld van de zoekmachines van prof. Van Eijk en auteurs zoals Introna en Nissenbaum ondersteunen.
Intussen is er nieuwer onderzoek beschikbaar, dat een geheel ander beeld geeft. In The indexable web is more than 11,5 billion pages schatten Gulli (directeur Advanced Products bij Ask Jeeves) en Signorini de huidige omvang van het indexeerbare web op ten minste 11,5 miljard pagina's. Daarvan zou 82% door de momenteel vier grootste zoekmachines, Google, Yahoo!, MSN Search en Ask Jeeves/Teoma gezamenlijk geïndexeerd zijn. De grootste zoekmachine, Google, zou daarbij 76,2% van het geïndexeerde web, en 68,2% van het indexeerbare web bestrijken.
In de zes jaar sinds de studie van Lawrence en Giles is er dus kennelijk wel het een en ander veranderd. Dat blijkt ook wel uit het feit dat Google in die studie qua grootte pas op de zevende plaats van de onderzochte zoekmachines kwam, met een dekking van slechts 7,8% van het indexeerbare web. Het lijkt mij daarom een ongelukkige gang van zaken dat prof. Van Eijk in de Staatscourant -- gelezen door gretige beleidsmakers -- over bedrog bij zoekmachines, onder andere bij Google, heeft gesproken, terwijl naar mijn indruk de term manupulatie voor wat zich bij zoekmachines zoals Google afspeelt, al een veel te sterke term is.
In de oplossing die prof. Van Eijk voorstelt voor het vermeende probleem: overheidsinterventie (inclusief media-educatie) en zelfregulering, is hij, althans in de oratie, nog tamelijk terughoudend. Een veel radicalere koers lijken Introna en Nissenbaum in hun in 2000 gepubliceerde artikel (p. 181) voor te staan, die "as a first step [...] would demand full and truthful disclosure of the underlying rules (or algorithms) governing indexing, searching, and prioritizing, stated in a way that is meaningful to the majority of Web users". Dat dit tot een ware lawine aan spam zou leiden nemen ze op de koop toe. Hoewel ik niemand het recht ontzeg vraagtekens bij het beleid van zoekmachines te plaatsen, hoop ik van harte dat men die oplossing uit zijn hoofd zal laten.