Jos van Dijk

Op de drempel van het nieuwe jaar las ik "De barbaren" van Alessandro Baricco. Een passend boek voor de jaarwisseling: filosofische bespiegelingen over oude en nieuwe tijden,  aan de hand van geheel verschillende onderwerpen zoals wijn, voetbal, boeken, klassieke muziek en Google. Allemaal ingrediënten voor een feestelijke viering van oud en nieuw, maar daar gaat het boek niet over. Baricco schrijft, heel geestig, verrassend en in een heel bijzondere stijl, over deze onderwerpen om te laten zien dat er binnen de kaders van de oude, ons bekende, beschaving iets nieuws aan het groeien is.

De titel "De barbaren" suggereert een cultuurpessimistische ondertoon over het nieuws dat ons te wachten staat. Maar dat is niet de inzet van Baricco. Dat "alles achteruitgaat" kun je misschien wel concluderen uit de kwaliteit van producten of de smaak van het publiek. Maar de dreiging van de barbaren zit vooral in ons zelf. De Chinese Muur die de bestaande beschaving moet verdedigen is in feite zinloos, want beschavingen ontwikkelen zich en in het bestaande zit de kiem van het nieuwe. Zo bekeken bestaan er zelfs geen barbaren waartegen we ons moeten verdedigen. Of zoals Arnold Heumakers in zijn recensie schrijft: "de defensie is tegelijk de oorzaak van de bedreiging doordat zij elke verandering uitsluit en het bestaande verabsoluteert."

Let dus niet op wat die "barbaren" allemaal vernietigen, maar probeer uit te vinden wat ze aan nieuws meebrengen. Hoe het er allemaal uit gaat zien, weet ook Baricco niet. Hij is geen voorspeller van de toekomst, maar iemand die in het heden de "mutaties" naar nieuwe vormen probeert te ontdekken. Zoals in Google. Google laat zien dat de manier van kennisverwerving ingrijpend aan het veranderen is. We zoeken de kennis niet zozeer in de diepte, door te graven, door steeds dieper in te gaan op de materie, zoals eenzame geleerden dat in de 19e en 20e eeuw plachten te doen. Kennis ontstaat nu in brede, wereldomspannende verbindingen. Kennis is niet meer het resultaat van individuele inspanningen, piekeren en zweten, maar van relaties, netwerken, sociaal verkeer. Het is niet zozeer een kwestie van ergens in duiken (dat doe je in een boek), maar van surfen en navigeren.

Ik weet niet of het zo is zoals Baricco vermoedt. En, als het zo is, of we dit positief of negatief moeten beoordelen (of misschien gewoon voor lief moeten nemen). De tijd zal het leren. Maar zijn originele kijk op wat er vandaag de dag om ons heen en met ons gebeurt is ten opzichte van de vele platgetreden paden van de cultuurkritiek wel zeer de moeite waard.