In het onderzoeksprogramma Continuous Access to Cultural Heritage (CATCH) werken beheerders van erfgoed en informaticaonderzoekers samen aan vraagstukken over digitale erfgoedontsluiting. InformatieProfessional besteedt in een reeks artikelen aandacht aan de tien projecten die CATCH heeft geïnitieerd. Paul Doorenbosch leidt de serie in.

[Door: Paul Doorenbosch]

Het is een open deur: de informatiewereld en dus ook de cultureel-erfgoedwereld gaat steeds meer digitaal. Met de cultureel-erfgoedwereld bedoelen we hier instellingen die uiteenlopende artefacten beheren die het product zijn van onze (nationale) cultuur in de breedste zin. Die artefacten worden beheerd door bijvoorbeeld bibliotheken, musea, archieven en instellingen voor monumentenzorg.

De schattingen over de hoeveelheid erfgoed die inmiddels digitaal is, lopen uiteen van een half tot enkele procenten. Dat is slechts een fractie van de objecten en de kennis die wij bewaren omdat ze iets zeggen over ons verleden en onze identiteit. Maar het gaat inmiddels wel om vele miljoenen objecten en om heel veel informatie over die objecten en over gebeurtenissen uit onze historie. Met de grootschalige digitaliseringsactiviteiten die nu lopen en die de komende jaren hopelijk gaan starten, neemt die hoeveelheid alleen maar toe.

Wetenschappelijke discipline

Als erfgoedbeheerders digitaliseren we dat materiaal vaak zelf en we maken het beschikbaar op internet. We doen dit vooral vanuit onze kennis van het fysieke erfgoed en onze kennis van de gebruikers daarvan. Hiermee zijn goede, interessante en aantrekkelijke resultaten bereikt. Maar we hebben wel vanuit onze eigen methoden en technieken gewerkt, terwijl er een wetenschappelijke discipline is ontstaan die juist voor het digitale domein nieuwe methoden en technieken ontwikkelt.

Rond 2001 zijn de eerste stappen gezet om vertegenwoordigers van de Nederlandse culturele en wetenschappelijke erfgoedwereld en informaticaonderzoekers bij elkaar te brengen. In een lange reeks bijeenkomsten praatten deze vertegenwoordigers over de mogelijkheden die konden ontstaan uit samenwerking tussen beide partijen, elk met inbreng van haar eigen expertise.

Hieruit is het onderzoeksprogramma Continuous Access to Cultural Heritage (CATCH) voortgekomen. In oktober 2004 is het programma onder regie van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) van start gegaan.

Geen digitalisering

CATCH gaat niet over het digitaliseren (het omzetten van analoog naar digitaal) zelf. Dat proces hebben we in de erfgoedwereld al redelijk onder de knie. De samenwerking is vooral gericht op de situatie daarna: grote hoeveelheden data, die slecht, heterogeen, ongelijksoortig of in het geheel niet gestructureerd zijn – hoe maak je die beter gestructueerd en toegankelijk? In CATCH werken negen erfgoedinstellingen samen met tien informaticaonderzoeksgroepen.

Bij het inrichten van het programma zijn vragen vanuit het erfgoed centraal gesteld. Hoe kun je verschillende ontsluitingssystemen (zoals thesauri) die in de loop der tijden zijn gebruikt, met elkaar verbinden zonder alle werk overnieuw te hoeven doen? Hoe kun je zoeken in de inhoud van handgeschreven teksten of in melodieën? Hoe kun je op basis van vormvergelijking relaties tussen objecten leggen? Kun je op basis van onvolledige gegevens toch kennis completer maken? Welke verbeteringen zijn er mogelijk om audio en video die in gigantische hoeveelheden dagelijks door de omroep wordt geproduceerd, efficiënter en beter ontsluiten?

Drie onderzoeksthema's

Voor het programma als geheel zijn drie onderzoeksthema's geformuleerd, waarbinnen tien projecten vallen:

• semantische interoperabiliteit door middel van metadata;
• kennisverrijking door middel van automatische analyses;
• personalisatie met behulp van presentatie.

In de projecten wordt onderzoek gedaan naar fundamentele en toegepaste methoden en technieken die ingezet kunnen worden bij het toegankelijk maken van digitaal erfgoed. Dat leidt tot een stroom artikelen, presentaties en proefschriften. Die zijn bijzonder belangrijk voor de verdere ontwikkeling van kennis op dit gebied, maar kennis die niet in praktijk wordt gebracht, heeft voor de dagelijkse praktijk van erfgoedinstellingen wat minder waarde.

In ieder project werken een postdoc, een aio en een wetenschappelijk programmeur samen aan een prototype/demoapplicatie. Hiermee kan de betekenis van informaticakennis voor de erfgoedpraktijk in concrete toepassingen worden aangetoond. Ook wordt door alle projecten gezamenlijk gewerkt aan drie demoapplicaties die generieke technieken en kennis uit de verschillende projecten samenbundelen.

Naast deze fysieke resultaten wordt ook een meer informele wisselwerking tussen de onderzoekers en de medewerkers in de instellingen bevorderd. De projectteams voeren hun onderzoek daadwerkelijk in de erfgoedinstellingen uit en worden niet alleen door een wetenschappelijk projectleider, maar ook door een erfgoedbeheerder begeleid.

Het digitale erfgoed heeft voor de toekomst hard medewerkers nodig die een informatica-achtergrond combineren met erfgoedkennis, en erfgoedbeheerders moeten meer gevoel krijgen voor nieuwe mogelijkheden en innovatieve toepassingen van de informatica. Alleen vanuit die wisselwerking kan ons culturele en wetenschappelijke verleden onderdeel blijven uitmaken van de toekomst.

Kennisverspreiding is bijzonder belangrijk. In congressen en publicaties wordt nu al veel aandacht besteed aan de resultaten en in de nabije toekomst moet dat alleen nog maar toenemen. CATCH organiseert met grote regelmaat bijeenkomsten waar niet alleen de CATCH-gemeenschap, maar iedereen die belangstelling heeft voor de ontmoeting tussen erfgoed en informatica welkom is.

Vervolg

De projecten hebben elk een looptijd van vier jaar; het programma als geheel duurt zes jaar en eindigt in 2009. In dat jaar zullen alle problemen nog niet opgelost zijn. Zowel erfgoed als informatica maakt immers onderdeel uit van een voortdurend innoverende en evoluerende samenleving. De samenwerking tussen erfgoed en informaticaonderzoek moet tot een symbiose leiden die een integraal onderdeel van de erfgoedwereld en de informatiewereld gaat uitmaken. Om dat te bereiken is het wenselijk dat het onderzoeks- en stimuleringsprogramma wordt voortgezet.

Voor een volgende periode zet CATCH op twee lijnen in. In de eerste worden de resultaten en prototypen/demoapplicaties doorontwikkeld tot 'echte' toepassingen die ingezet kunnen worden in het primaire proces van erfgoedinstellingen. Samenwerking met het bedrijfsleven, in het bijzonder het midden- en kleinbedrijf, is daarbij onontbeerlijk. De andere lijn blijft gericht op wetenschappelijk onderzoek.

Het huidige programma richt zich vooral op de erfgoedbeheerder als intermediair tussen erfgoed en gebruiker. Het vervolgprogramma zet de gebruiker centraler. We streven daarin naar meer samenwerking met humaniorawetenschappers. Zij zijn gebruikers van het erfgoed en de resultaten van humanioraonderzoek vergroten de waarde en betekenis van erfgoed voor het brede publiek. Ook kan de inzet van humaniora- en sociale wetenschappers bij het ontwikkelen van eindgebruikersapplicaties de integratie in en het gebruik van het erfgoed in het dagelijks leven (onderwijs, games) naar een hoger plan tillen.

Paul Doorenbosch werkt bij de afdeling Research & Development van de KB als hoofd Product- en Dienstontwikkeling en is vice-voorzitter van de programmacommissie van CATCH.