Wouter Daemen

De KVAN-dagen, gehouden op 11 en 12 juni, boden interessante lezingen en nieuwtjes. Van informatie lekken tot participatiecultuur, en van platform voor archiefopleidingen tot de eerste resultaten van VeleHanden. Wouter Daemen zet ze op een rij.

Naar het faciliteren van een open dienstverlening

‘Ik lek, dus ik ben.’ Volgens filosofe en publiciste Stine Jensen, die de KVAN-dagen met haar keynotelezing opende, typeert deze moderne variatie op Descartes zijn cognito ergo sum (Ik denk dus ik ben) het best de huidige tijd.

In tijden van Facebook, Geenstijl en Wikileaks is het niet meer de vraag óf we informatie lekken, maar hoe we de informatie die we lekken zo goed mogelijk onder controle en beheersbaar kunnen houden. Privacy is een kwestie van regie geworden. Met wie delen we wat? Dat is de kernvraag die we ons dagelijks meermalen moeten stellen. Ook voor de dienstverlening van archieven doet deze vraag steeds meer opgang.

Focus op digitale toegankelijkheid en waardering

Archieven zijn in transitie. Steeds meer archiefmateriaal verschijnt gedigitaliseerd online en in toenemende mate krijgen archieven ook met digital-born materiaal te maken. De veranderende rol van archieven vraagt ook om een veranderende focus in het archiefonderwijs. De drie Amsterdamse archiefopleidingen (Universiteit van Amsterdam, Hogeschool van Amsterdam en Reinwardt Academie) hebben zich dan ook verenigd in een platform om de perspectieven en speerpunten van hun onderwijsprogramma’s beter op elkaar af te stemmen. De focus in het onderwijs en met name het onderzoek zal de komende jaren liggen op digitale toegankelijkheid en waardering van archieven. Theo Thomassen schreef er al over in het voorlaatste nummer van het Archievenblad.

Een afvaardiging van docenten en studenten lichtte de plannen toe tijdens een informatieve sessie. Veel meer dan veelbelovende plannen zijn het vooralsnog niet, de toekomst moet uitwijzen of het platform inderdaad voor een structurele verbetering van de samenwerking en het onderwijs kan gaan zorgen.

Participatieve archieven in een participatiecultuur

Twee termen die zeker niet mogen ontbreken in het onderwijs zijn participatiecultuur en participatieve archieven. Internetgebruikers zijn al lang niet meer alleen consumenten van content en informatie. Gebruikers willen (inter)actief bijdragen en deelnemen in het proces van creatie, circulatie en interpretatie van informatie. De term participatiecultuur werd geïntroduceerd door de mediawetenschapper Henri Jenkins en gaat uit van het vervagen van de grenzen tussen productie en consumptie en het veranderen van de machtsverhoudingen tussen producent en consument.

De term 'participatieve archieven' doet wellicht nog geen belletje rinkelen en klinkt misschien nog ietwat vaag en onbekend. Daar ben ik het helemaal mee eens, al ben ik nog geen betere typering tegengekomen. De onduidelijkheid over de term illustreert echter wel mooi de ontwikkelingsfase waarin het concept zich nog bevindt. Maar laten we het snel concreet maken. Wat volgt zijn een viertal veelbelovende initiatieven die op de KVAN-dagen gepresenteerd werden en die passen in de hierboven geschetste ontwikkeling.

Publieksarchieven - Het publiek als archivaris

Ieder archief heeft er wel ervaring mee: ‘schoenendoosbezitters’ en particuliere archiefbezitters met veel ongeordend materiaal dat mogelijk wel van historische waarde is. Archief Eemland is gestart met het project Publieksarchieven.nl: een digitale applicatie waar individuen en instellingen hun (particuliere) archieven kunnen opslaan, voorbewerken, ontsluiten en delen met elkaar. Met het project wil het archief zich meer open stellen voor organisaties en komt het publiek in de rol van archivaris. De digitale applicatie wordt generiek ontwikkeld, zodat andere archieven en erfgoedinstellingen deze applicatie ook kunnen gaan gebruiken.

Vergelijkbaar met de eerder geïntroduceerde term verdient het project nog verdere uitwerking en hoewel er nog enkele harde noten te kraken zijn en kritische kanttekeningen te plaatsen, lijkt Archief Eemland, gezien de vele positieve reacties en substantiële subsidies die het project binnenhaalde, een spannend en uitdagend onderwerp te pakken te hebben. Een project om in de gaten te houden! De presentatie is hier te bekijken.

Een qua inhoud en doelstelling vergelijkbaar, maar qua uitvoering en werkwijze totaal verschillend project is het Aezelprojek van het Euregionaal Historisch Centrum Sittard-Geleen. Met nauwelijks financiële middelen groeide het project op organische wijze uit tot een bijzonder rijke bron voor de bewoningsgeschiedenis van Sittard-Geleen en omgeving. De praktijkgerichte, eigenwijze en eigenzinnige aanpak die volgens een van de aanwezigen werd getypeerd als “dat kan alleen in Limburg!”, was voor mij als geboren Limburger inderdaad meermalen heel herkenbaar. De inventiviteit en creativiteit van de initiators is bewonderenswaardig en de website van het project is zeker een bezoekje waard: www.aezelprojek.nl.

Gezocht: muggenzifter met hart voor geschiedenis – Het crowdsourcingplatform VeleHanden

Vorig jaar werd op de KVAN-dagen VeleHanden gepresenteerd, een crowdsourcingplatform waarbij het publiek wordt uitgenodigd om online te helpen met het indexeren van scans. Na een jaar konden het Stadsarchief Amsterdam en Pictura al een balans opmaken en presenteerden indrukwekkende resultaten.

Bijna 1300 deelnemers verzetten in de eerste acht maanden tijd al grofweg vijftien manjaren werk. Ruim 200.000 scans werden al dubbel ingevoerd en gecontroleerd en daarmee is ruim driekwart van de gedigitaliseerde militieregisters – waaronder die van Nijmegen – inmiddels geïndexeerd. Inmiddels zijn er ook twee andere projecten gestart en worden de bevolkingsregisters van Amsterdam en genealogische bronnen van Leiden en omgeving met behulp van de crowd geïndexeerd.

Bekijk de presentatie voor meer indrukwekkende resultaten, aanbevelingen en tips om het crowdbehoud (een aardige nieuwe term!) te garanderen. Het is een dooddoener, maar daarom niet minder waar: VeleHanden maken licht werk!

Open Cultuur Data

Open Cultuur Data is een netwerk van cultuurprofessionals, ontwikkelaars, designers, auteursrechtspecialisten en open data-deskundigen, dat culturele data open maakt en de ontwikkeling van waardevolle culturele toepassingen stimuleert. Het initiatief heeft vijf uitgangspunten:

• Open Cultuur Data is kennis en informatie van culturele instellingen, organisaties en initiatieven over hun collecties en/of werken.
• Het is iedereen toegestaan om Open Cultuur Data te raadplegen, verspreiden en hergebruiken (middels een open licentie of het vrijgeven van het materiaal in het Publiek Domein).
• Open Cultuur Data is beschikbaar in een digitaal (standaard)formaat dat hergebruik mogelijk maakt.
• De structuur en mogelijke toepassingen van Open Cultuur Data gedocumenteerd, bijvoorbeeld in de vorm van een 'datablog’.
• De aanbieder van Open Cultuur Data is bereid om vragen van geïnteresseerden over de data te beantwoorden en respecteert de moeite die de open data gemeenschap investeert in het ontwikkelen van nieuwe toepassingen.

Het initiatief laat zien hoe archieven hun faciliterende rol kunnen uitnutten en het begrip ‘open’ wordt vanuit verschillende perspectieven benaderd. Niet alleen het uitgangspunt verdient lof, maar vooral de aangeboden kennis en knowhow over randvoorwaarden als (auteurs)rechten, licentiering, open source-software en open standaarden kan de archiefsector verder op weg helpen. Ontwikkelaars, designers en andere (her)gebruikers krijgen hapklare brokken voorgeschoteld, waarmee nieuwe producten en diensten gerealiseerd kunnen worden waar archieven niet de kennis of middelen voor hebben.

Een bijzonder nieuwtje dat tijdens de presentatie wereldkundig werd gemaakt, is het besluit van het Nationaal Archief om de fotocollectie van fotopersbureau Anefo als open dataset aan te bieden (140.000 afbeeldingen + metadata!). Meer informatie over de opengestelde datasets en het initiatief zijn te vinden op www.opencultuurdata.nl. Ook de presentatie van de KVAN-dagen is online te bekijken.