Bernadette de Lange

De aankondiging van het ambitieuze Google Books was de aftrap voor een langslepend proces tussen de zoekgigant en Amerikaanse belangenorganisaties van auteurs en uitgevers. Voorlopige uitkomst is een schikkingsvoorstel, met mogelijk ingrijpende gevolgen voor de boekensector. In het eerste deel van een tweeluik, een bewerking van een artikel* door auteursrechtjuriste Annemarie Beunen, gaat Bernardette de Lange in op het schikkingsvoorstel. Ook behandelt ze de mogelijke gevolgen van dit Google Book Settlement voor bibliotheken.

Op donderdag 18 februari 2010 gaf rechter Denny Chin tijdens een zitting in Manhattan aan meer tijd nodig te hebben voor zijn oordeel in een geruchtmakende zaak tegen Google. Zijn woorden 'there is too much to digest' spraken boekdelen over de complexiteit van een uitspraak over het Google Book Settlement, een schikkingsvoorstel tussen de zoekgigant, de Association of American Publishers, een verbond van Amerikaanse uitgevers, en het 'Authors Guild', een belangenorganisatie van voornamelijk Amerikaanse auteurs.

Aanleiding voor de zitting was de in 2004 gelanceerde webdienst Google Print, later omgedoopt Google Book Search. Deze dienst biedt gebruikers de mogelijkheid om boeken te doorzoeken op woordniveau. Gevonden boeken waarop geen auteursrecht meer rust kunnen in hun geheel worden ingekeken en gedownload, terwijl gebruikers van auteursrechtelijk beschermde werken fragmenten kunnen inzien.

De merites van Googles ambitie om tot een wereldwijde digitale bibliotheek te komen, zien velen in - het perspectief van een moderne variant op de 'Bibliotheca Alexandrina' is een aanlokkelijk vergezicht. De manier waarop Google te werk gaat, heeft tegelijkertijd geleid tot vele vraagtekens en kanttekeningen bij rechthebbenden, uitgevers maar ook bibliotheken. Het (herziene) schikkingsvoorstel en de mogelijke uitwerking ervan op rechthebbenden over de gehele wereld is bovendien op zichzelf een bron van controverse, en van groot belang voor de toekomst van de bibliotheeksector.

Dit artikel behandelt de voorgeschiedenis en de inhoud van het herziene Book Settlement aan de orde, vanuit het perspectief van de bibliotheken. In een vervolgartikel komen alternatieve Europese initiatieven zoals Europeana aan bod, evenals de manier waarop die omgaan met de auteursrechten op boeken.

Scherpe kritiek

De officiële doelstelling van Google Book Search was om 'samen met uitgevers en bibliotheken een uitgebreide, doorzoekbare virtuele kaartenbak te maken, met alle boeken in alle talen, zodat gebruikers nieuwe boeken kunnen ontdekken en uitgevers nieuwe lezers kunnen bereiken.'

In de huidige opzet van de webdienst kan geen enkel auteursrechtelijk beschermd boek in zijn geheel kosteloos worden gelezen, geprint of gedownload; de lezer krijgt slechts twee à drie 'snippets' (fragmenten) van enkele regels voorgeschoteld. Met deze fragmenten wordt de gebruiker nieuwsgierig gemaakt naar het gehele werk. Via links wordt doorverwezen naar webwinkels of bibliotheken in de buurt, waar de titel voorhanden is.

Alhoewel Google op deze manier zijn dienst vooral neerzet als een nieuw marketingkanaal voor de boekenbranche, speelt het bedrijf zichzelf op strategische wijze in de kaart. Door eerst afspraken te maken met uitgevers binnen zijn 'Partner Program', en later ook met bibliotheken via het 'Library Project', heeft Google inmiddels meer dan twaalf miljoen boeken volledig gescand en 'fulltext' geïndexeerd. Dit komt de concurrentiepositie van Googles zoekmachine ten goede. Omdat boeken veel zeldzame woorden bevatten, vergroot zijn zoekmachine het aantal resultaten op onalledaagse zoektermen.

Niet overal werd Googles boekeninitiatief echter met open armen ontvangen. De dienst kon van meet af aan rekenen op scherpe kritiek van rechthebbenden en belangenorganisaties wereldwijd. In 2005 hebben Amerikaanse auteurs en uitgevers rechtszaken aangespannen tegen de zoekgigant, om de auteursrechtelijke legitimiteit van de boekendienst aan te vechten.

Rechtszaken

De directe aanleiding voor de rechtszaken is de manier waarop Google omgaat met auteursrechtelijk beschermde werken. Alleen bij bibliotheken in Amerika waagt Google zich aan het scannen van auteursrechtelijk beschermd materiaal.3 Alhoewel Google ook boeken van Europese bibliotheken digitaliseert, beperkt het bedrijf zich hier tot rechtenvrije werken uit het publieke domein.

Hoewel Google met de bibliotheken in zijn Library Project overeenkomsten heeft gesloten om hun collectie te mogen digitaliseren, is daarvoor geen toestemming gevraagd aan de rechthebbenden van de gedigitaliseerde werken. Google staat op het standpunt dat deze toestemming ook niet vereist is; gebruikers krijgen immers slechts korte fragmenten (snippets) van auteursrechtelijk beschermde werken te zien. Het bedrijf beroept zich bij het scannen en ontsluiten van de boeken derhalve op de 'fair use'-bepaling uit de Amerikaanse Copyright Act. Fair use maakt het mogelijk om werken waarop auteursrecht berust, onder bepaalde voorwaarden toch te gebruiken zonder toestemming van de rechthebbenden.

Googles standpunt was tegen het zere been van de 'Association of American Publishers' en van Amerikaanse auteurs verenigd in het 'Authors Guild'. Als reactie spanden zij een rechtszaak aan, met de claim dat Google inbreuk maakt op hun auteursrecht. Het Amerikaanse bedrijf zou zonder voorafgaande toestemming hun boeken hebben gedigitaliseerd en fragmenten ervan op internet openbaar hebben gemaakt.

Tot een uitspraak of Google zich terecht kan beroepen op het 'fair use'-beginsel is het tot dusver niet gekomen, omdat de drie strijdende partijen in oktober 2008 tot een eerste schikkingsvoorstel zijn gekomen, het Google Book Settlement.

Naast het feit dat Google in het schikkingsvoorstel afspraken maakt over financiële compensatie van rechthebbenden, geeft het document blijk van Googles sterk herziene toekomstvisie. In het voorstel verlenen de rechthebbenden Google namelijk niet alleen toestemming om boeken te digitaliseren, te indexeren en op te nemen in zijn databank; Google krijgt bovendien het recht om alle gedigitaliseerde boeken die niet meer in druk zijn ('not commercially available') zelf commercieel te exploiteren, en te voorzien van advertenties. Dit mag het bedrijf alleen in Amerika doen.

Het Google Book Settlement bevat tevens het voorstel voor de oprichting van een not-for-profitbeheersorganisatie, het 'Book Rights Registry'. Deze organisatie, waarin vertegenwoordigers van uitgevers en auteurs zitting zullen nemen, is belast met het uitbetalen van opbrengsten uit Googles inkomstenmodellen aan rechthebbenden, en zou daarnaast ook andere partijen licenties kunnen verstrekken voor het gebruik van de boeken.

* A.C. Beunen, 'De Google Book Settlement nader beschouwd en bekeken vanuit bibliotheken', AMI maart/april 2010, p. 38-49. Zie ook www.googlebooksettlement.com.

Dit is een fragment uit het gelijknamige artikel dat Bernardette de Lange voor InformatieProfessional schreef. Het gehele artikel - met onder andere aandacht voor de gevolgen van het schikkingsvoorstel voor bibliotheken - leest u in het komend juninummer.