Eric Sieverts

Eric Sieverts is werkzaam op de Hogeschool van Amsterdam en bij de Universiteitsbibliotheek Utrecht. Hij is redacteur van InformatieProfessional.

Gisteren, 11 januari, is het beleidsplan 2010-2013 van de KB gepubliceerd. Over dit beleidsplan, met als motto: "Het weten waard", sprak IP enkele weken geleden al met algemeen directeur Bas Savenije, om te horen in hoeverre de KB nieuwe richtingen inslaat. Een voorpublicatie uit het februarinummer van InformatieProfessional.

Bas, je bent net een half jaar in functie nu het nieuwe beleidsplan moest uitkomen. Hoeveel invloed heb je daarop zelf al kunnen uitoefenen?

BS: Toen ik in juni bij de KB kwam, lagen er wel al allerlei elementen voor dit beleidsplan. Zo lag er al een omgevingsverkenning en waren al resultaten van discussies met alle leidinggevenden vastgelegd. Toch ben ik zelf in de directie wel al heel snel een nieuwe discussie begonnen over wat de hoofdlijnen en de kern voor de komende jaren moesten zijn. Het sterke accent op digitalisering zat er wel van oorsprong al in. Ik heb daar ingebracht wat we willen met de digitale bibliotheek. Daarbij hebben we ook wat scherper de discussie gevoerd of iedereen overal bij moet kunnen, bij alle materiaal, fysiek of digitaal, dat we in huis hebben. En als tweede hoofdpunt de nationale informatie-infrastructuur, wat je de "Nederlandse digitale bibliotheek" zou kunnen noemen.
Dat heeft ertoe geleid dat het accent sterker is komen te liggen op de toegang tot de aanwezige informatie en tot de collectie. Verzamelen doen we toch wel; dat is een officiële taak, zelfs als het gaat om in Nederland uitgegeven dingen waarvan niemand zich kan voorstellen dat ooit iemand het nog eens zou willen inzien. Bij het e-Depot zie je dat ook. Het accent lag altijd op het bewaren; nu willen we er ook iets mee kunnen doen - er onder bepaalde voorwaarden toegang toe kunnen verschaffen, bij voorkeur ook van huis uit.

Op dit punt is dus sprake van enige koerswijziging in vergelijking met het beleidsplan 2006-2009. Zitten er nog meer van dergelijke punten in het voorgenomen beleid voor 2010-2013?

BS: Het is ook wel een zekere accentverschuiving dat we ons nadrukkelijk op een breder gebruik van de collectie richten. Mensen moeten ook bij de KB terecht kunnen als ze eenmalig op zoek zijn naar bepaalde informatie, zonder wetenschappelijk doel, of als ze een algemene culturele belangstelling willen bevredigen. Vandaar dat we ons ook sterker richten op samenwerking met de Openbare Bibliotheeksector. In een verbeterde informatie-infrastructuur samen met de UB's en OB's houdt het ook niet op bij de wetenschappelijke informatievoorziening. Zo hopen we ook mensen te kunnen bedienen die uit zichzelf niet zo snel bij de KB of een UB langs zouden gaan. Daarin moet het e-Depot ook een rol gaan spelen. Maar daarvoor is dus wel overleg met uitgevers nodig, om te regelen dat we voor diverse gebruikersgroepen iets mogen doen met dat materiaal uit het e-Depot. Nu is dat contractueel nog niet toegestaan. Met Elsevier is nu een pilot afgesproken dat we digitale documentleverantie uit het e-Depot mogen doen. Dat wekt vertrouwen dat uitgevers langzamerhand bereid zullen zijn over alternatieven voor het IBL te praten, maar dan wel liefst met één partij; en niet met 14 afzonderlijke. De KB biedt daarbij een back-office dienst voor UB’s maar ook voor openbare bibliotheken die dan een soort front-office kunnen worden voor de informatie die via de KB verkregen wordt.

Bas Savenije verwacht dat dit een eerste stap kan worden in de richting van nationale licenties bij de wetenschappelijke uitgevers. Dergelijke licenties hoeven in zijn ogen overigens niet in te houden dat centraal betaald wordt en alle gebruikers vervolgens “gratis” toegang krijgen. Sommige groepen gebruikers zullen mogelijk nog wel wat moeten betalen, maar dan niet meer de bedragen die nu voor pay-per-view worden gevraagd. Nu is de papieren documentlevering van het interbibliothecair leenverkeer nog inbegrepen in de licenties die bibliotheken aan de uitgevers betalen. Omdat onbekend is hoe groot die markt eigenlijk is, weten uitgevers niet goed wat ze voor een geheel digitale pendant hiervan in rekening moeten brengen. Ze hebben daar nog geen business-model voor. Ook daar is de eerder genoemde pilot voor bedoeld. Op die manier hoopt de KB zo ver te komen dat het e-Depot ook echt voor dienstverlening kan worden ingezet.

In de wijze waarop dit in jullie plannen voor de nationale informatie-infrastructuur verwerkt zit, lees ik nogal wat aspecten die direct afkomstig lijken uit het eerder door jou geïnstigeerde Panorama-project. Op de Online Conferentie 2008 heb je daar al over gesproken (1).

BS: Dat is inderdaad een punt dat heel duidelijk uit mijn koker komt. Hoewel bij de KB wel al een paar mensen hiermee bezig waren, is het een duidelijke accentverschuiving dat we een rol willen spelen om gecertificeerde digitale informatie voor een zo groot mogelijk deel van de Nederlandse bevolking beschikbaar te willen maken. Ook diverse partners zijn er blij mee dat de KB die rol oppakt. Niet dat de KB dé digitale bibliotheek van Nederland wil zijn, maar ze wil wel digitale bibliotheken faciliteren, als een soort back-office dienst functioneren. De dienstverlening van bibliotheken aan hun klanten kan aanzienlijk verbeterd worden door dingen samen te doen en de nu nog bestaande verkokering los te laten. Bovendien loopt deze ontwikkeling nu ook mooi samen met het beschikbaar komen van stimuleringsgelden in het kader van de herstructurering van de OB-sector. En, zoals ik net al zei, de licentiehobbel lijkt langzamerhand genomen te kunnen worden, waardoor bibliotheken mogelijkheden krijgen om voor bepaalde doelgroepen diensten te ontwikkelen die ze zich uit efficiency-overwegingen tot dusverre niet konden veroorloven. In operationele kosten wordt het alleen maar goedkoper. En voor de uitgevers gaat het misschien ook wel wat extra inkomsten opleveren. Hier is dus eindelijk eens echt sprake van een win-win situatie.

Het beleidsplan doorlezend kreeg ik de indruk dat "de collectie" minder aandacht krijgt dan in het verleden het geval placht te zijn. Ik kom die collectie namelijk pas bij prioriteit 4 tegen.

BS: Nee, dat is geen juiste conclusie. Je moet bedenken dat het beleidsplan vooral vanuit een oogpunt van verandering is geschreven. Wat onveranderd  blijft, maar zeker wel even belangrijk als voorheen, wordt daarin minder benadrukt. Dat geldt niet alleen voor de collectie en het presenteren daarvan, maar bijvoorbeeld ook voor de internationale voortrekkersrol van de KB. Ook die wordt in dit beleidsplan misschien niet zo expliciet genoemd, terwijl we daarin wel degelijk een toonaangevende positie blijven nastreven. Er zal daarbij een accent liggen op het terrein van digitale duurzaamheid, waar vooral wordt aangestuurd op echte praktische implementaties. Maar ook in Europeana en The European Library zal de KB blijven participeren.

Is dat laatste ook een andere opstelling? Ik hoorde namelijk wel eens de klacht dat projecten waarin de KB deelnam uiteindelijk niet zo vaak tot concrete toepassingen leidden.

BS: Als algemene constatering herken ik dit niet. Maar het is zeker zo dat we niet zomaar alles aanpakken dat zich in internationaal of Europees verband voordoet. Bij internationale samenwerking tussen vooroplopende partners moet ook altijd een evenwicht worden gevonden tussen geven en nemen. Iedereen doet daarbij iets.
Die praktische insteek zoals bij digitale duurzaamheid, zie je trouwens in dit hele beleidsplan. Bij elk van de vijf prioriteiten hebben we geprobeerd zo concreet mogelijk te formuleren wat we in 2013 bereikt willen hebben.

Bij het punt digitalisering van de collectie benadrukt Bas Savenije nog eens dat digitaliseren duur is. Om die digitalisering in het voorgenomen tempo uit te voeren, moet een herschikking van middelen plaats vinden, maar zelfs dan is structureel nog 2 miljoen Euro per jaar extra nodig.

BS: Dit geld is nodig voor de kosten van digitale opslag. Dit is duurder dan men zich vaak realiseert. Als dat geld er niet komt, zal noodgedwongen in een lager tempo gedigitaliseerd moeten worden. Oorspronkelijk was voorzien dat tegen 2020 nieuwbouw of externe magazijnruimte nodig zou zijn om de groei van de fysieke collectie op te vangen. Intussen verwacht ik dat dat op die termijn nog niet nodig zal blijken. Maar het daarvoor door de overheid begrote geld hebben we dus wel hard nodig voor de duurzame opslag van de digitale collectie. Opslag en duurzaam bewaren kosten veel geld, of het nu fysiek is of digitaal.

Ik zag inderdaad dat het jullie streven is om tegen 2013 ook al 50% van het nieuwe materiaal uit en over Nederland alleen nog maar digitaal te collectioneren. Wordt door jullie gebruikers wel al geaccepteerd dat zoveel boeken niet meer als "fysiek aanraakbaar cultureel object" beschikbaar zullen zijn? Er was destijds al zo'n rumoer over een plan om van bepaalde boeken de bladzijden uit te snijden om de inhoud sneller te kunnen digitaliseren.

BS: Op dit moment is het nog niet zo ver, maar e-books worden geleidelijk steeds populairder. Deze hebben als extra toegevoegde waarde dat ze van huis uit toegankelijk zijn. Met de digitale tijdschriften zijn dergelijke geluiden ook heel snel verstomd, toen men eenmaal zag wat je daar allemaal mee kunt. En tegen die tijd zullen we uiteraard ook wel bekijken welke uitgaven zodanig bijzonder of waardevol zijn, dat daarvan ook een fysiek exemplaar bewaard moet worden. Maar dat is zeker niet nodig voor alles wat in Nederland wordt uitgegeven. Overigens moet hiervoor ook nog wel wat voortgang geboekt worden op het gebied van businessmodellen en het auteursrecht.

Bij de 5de strategische prioriteit lees ik dat wordt gestreefd naar "verandering van de organisatiestructuur en de ontwikkeling van nieuwe vaardigheden en competenties van medewerkers", omdat dat noodzakelijk is om te voldoen aan wensen en verwachtingen van de klanten van de KB. Dat klinkt een beetje als een echte reorganisatie.

BS: Er komt op korte termijn een formele reorganisatie: rond de zomer zal de organisatiestructuur gewijzigd zijn. Dat is noodzakelijk om de gewenste veranderingen goed vorm te geven. Daarnaast moet tijdens deze beleidsperiode elk jaar een herschikking van 5% van de middelen plaats vinden, om ons beter in de richting van de digitale dienstverlening te kunnen ontwikkelen. Dat gaat op basis van het doorlichten en aanpassen van processen. De intentie is dat te bereiken zonder mensen te hoeven ontslaan. Het betekent dus wel bijscholing en dat bij vacatures heel goed gekeken moet worden dat nieuwe mensen met de juiste competenties worden aangetrokken. Alleen zo kunnen we zorgen dat de KB de digitale bibliotheek wordt die ons in dit beleidsplan voor ogen staat.


(1) Zie ook Informatie Professional 2008, nr. 10, blz. 34-37