Alice de Jong

Sinds een jaar heeft informatieprofessional Alice de Jong een iPhone en en ereader op zak. Het heeft haar informatiegebruik radicaal veranderd. Maar waarom zijn bibliotheekcatalogi nog niet mobiel raadpleegbaar? En worden eboeken nauwelijks uitgeleend? Om te kunnen blijven voortbestaan, moeten bibliotheken snel inzetten op mobiele technologie, betoogt De Jong.

De laatste tijd vinden in ons vak allerlei discussies plaats over ereaders en mobiele diensten in de bibliotheekwereld. Door de veranderende mobiliteit van gebruikers en de opkomst van nieuwe apparaten zoals ereaders komt het nut van bibliotheken in een heel ander licht te staan. Zo werd er niet lang geleden in een van de Digicafé-bijeenkomsten in Delft gediscussieerd over de rol die bibliotheken moeten spelen. Er werd gesteld dat ze in de nieuwe ontwikkelingen veel te afwachtend zijn. Bibliotheken moeten flink aan de slag met de mobiele technologie en de bijkomende veranderingen in hun vakgebied. Waarom hebben ze bijvoorbeeld niet allang de catalogus op de mobiele telefoon paraat? En waarom zijn de boeken niet ruimschoots via ereaders digitaal uitleenbaar? Is het zinvol als bibliotheken op dergelijke zaken inzetten - of is er iets anders aan de hand?

Nog tien jaar

Wat moeten bibliotheken in het nieuwe tijdperk waarin boeken zullen verdwijnen - uit hun papier 'ontketend', zoals dat zo mooi werd gezegd in het vorige nummer van InformatieProfessional - nu precies doen? Hebben zij nog een rol van betekenis in een tijdperk waarin boeken niet langer fysiek op de plank staan en fysiek worden uitgeleend? In het achterhoofd galmde de 'voorspelling' van Helen Blowers, die de webcursus 23 Things (bij ons bekend als 23 Dingen) heeft ontwikkeld. Blowers presenteerde op het symposium UGame-ULearn, in 2009 in Delft, een verontrustende grafiek: de bibliotheek as-we-know-it zal over elf jaar verdwenen zijn.

Elf jaar? Nu al dus bijna over tien jaar! Eerst is het makkelijk zo'n boude bewering over nota bene het verdwijnen van de hele bibliothecaire bedrijfstak verontwaardigd opzij te schuiven. Toch laat deze gedachte je niet zo makkelijk los. Dat er dingen zullen uitsterven, zoals telefooncellen in het straatbeeld, encyclopedieën, mensen die elkaar mislopen (we hebben mobieltje op zak) of mensen die verdwaald raken (we hebben een TomTom), daar kunnen we ons nog wel een voorstelling van maken. Maar wat bedoelt Blowers met het verdwijnen van de bibliotheek?

Doorgeefluik

Om die vraag te beantwoorden, moeten we nadenken over wat een bibliotheek is en waarom mensen ernaartoe gaan. Dat is voor velen van ons verschillend. Een openbare bibliotheek kan bijvoorbeeld een plek zijn waar je met kinderen heen gaat om ze te laten zien dat er een rijkdom aan geordende informatie bestaat, die zij zomaar mee naar huis mogen nemen. Ook is een openbare bibliotheek te beschouwen als een gratis boekwinkel waar je boeken vindt die je altijd al had willen lezen. Een wetenschappelijke bibliotheek is weer een plaats waar je je kunt omringen met de inspanningen op een bepaald vakgebied, waar je rustig kunt zitten en je kunt concentreren op een onderwerp - een soort studeerkamer met alle informatie binnen handbereik.

Een bibliotheek bindt zijn klanten dus door een aantrekkelijke collectie, expertise op de inhoud, door een mooi gebouw en een fijne ruimte - en dat alles tegen een geringe betaling in de vorm van een jaarpas.

Door de digitalisering van de samenleving vinden er echter ingrijpende veranderingen plaats in alle aspecten van ons leven en werken. Dat ook de bibliotheek hier sterk mee te maken krijgt, tekent zich al jarenlang steeds scherper af. Aan het doorgeefluik dat de bibliotheek altijd vormde tussen informatie en klant, is kennelijk steeds minder behoefte. De bibliotheek heeft immers niet meer het alleenrecht op informatie - die is nu onder ieders handbereik gekomen. Internet fungeert als nieuwe leeszaal met Google als de ideale bibliothecaresse, die eindeloos lange lijsten met antwoorden ophoest voor iedere vraag die je maar bedenken kunt.

Uiteindelijk verwachten wij dan ook de hele bibliotheekcollectie in de cloud (de 24/7 aanwezigheid op het internet) aan te treffen. Wij als informatiegebruikers gaan daar - zonder, maar waarschijnlijk met wachtwoord - collecties raadplegen en die vervolgens naar ons mobiele en met internet verbonden apparaat, zoals smartphone, tablet, computer of ereader, streamen. Haar bestaansrecht zal de bibliotheek dan niet meer ontlenen aan het aanbieden van fysieke boeken, maar aan het snel, naadloos en draadloos overhevelen van informatie.

Gebruiksgemak

Is de bibliotheek daar nog wel voor nodig? De ideale plek om informatie te vinden is niet meer de leeszaal, maar een telefoon met internetverbinding. Nu ik inmiddels een jaar met een iPhone op zak loop en er zo verknocht aan ben dat ik die niet meer kwijt wil, is het nuttig te analyseren waarom dat eigenlijk zo is.

Wie denkt dat een smartphone alleen maar een telefoon is, heeft het mis. Hoe onlogisch het op het eerste gezicht ook lijkt, de telefoon is niet zozeer een hulpmiddel om mee te bellen, maar een apparaat dat allerlei functionaliteiten in zich verenigt. Een adres van een komende afspraak vertaalt zich moeiteloos in de streetview van Google. Iemand met een lege portemonnee begeeft zich via de iPhone makkelijk naar de dichtstbijzijnde pinautomaat. Buitenlandse talen klinken als je het juiste zinnetje aantikt. Foto's staan in drie seconden op het web en boeken en kranten laten zich direct binnenhalen.

Het haarscherpe, maar kleine schermpje van de smartphone lijkt niet erg geschikt als medium om op te surfen of van te lezen. Toch heeft de iPhone door de intuïtieve interface met scrollen, kantelen en een touchscreen dat bediend wordt met twee vingers een verrassende, nieuwe standaard neergezet. Door het overtuigende gebruiksgemak hebben alle andere informatiedragers het nakijken. Dit raakt een heel wezenlijk gegeven: gemak gaat in deze tijd kennelijk voor alles.

Dit wezenlijke gegeven raakt ook de bibliotheken. Denk maar aan bibliotheekgebruikers die in plaats van de geavanceerde zoekmogelijkheden van de bibliotheekcatalogi te gebruiken, via Google in de collectie binnenkomen. Of aan gebruikers die alleen nog maar fulltext artikelen lezen in plaats van artikelen op papier, die misschien kwalitatief veel beter zijn, maar uit het magazijn moeten komen. Smartphones zoals de iPhone zijn zo goed in de integratie van alle communicatie en trekken zoveel functies naar zich toe, dat de gedachte dat klanten over enkele jaren met mobiele apparaten de catalogus of websites zullen benaderen, zeer plausibel is.

Digitaliseringsslagen

Willen bibliotheken zich in dit snel veranderende landschap handhaven, dan hebben ze nog een hele slag te maken. Dat zal niet meevallen, want de meeste content is helaas niet in handen van de bibliotheek, maar in die van uitgevers en auteurs. En de strijd onder welke licentievoorwaarden en locatiebeperkingen welke boeken en documenten online kunnen worden doorgegeven, is nog maar net begonnen.

De opkomst van de ereader is een extra aandachtspunt. eReaders zijn een nieuw platform voor teksten, waarvan de meeste mensen zich wel kunnen voorstellen dat het het boek gaat vervangen. Het zal een digitale revolutie ontketenen - niet alleen vanwege de ultralichte drager en snelle opslag van heel veel tekst, maar ook omdat het de belofte in zich draagt dat de keten tussen auteur en klant met flink wat stappen verkort kan worden. Dat vormt een grote bedreiging, want er zijn dan geen uitgevers, boekwinkels en bibliotheken meer nodig.

In de komende tien jaar blijven de grote digitaliseringsslagen elkaar opvolgen. Alles wat ooit is uitgegeven of gedrukt, wordt gescand en gedigitaliseerd en komt in formaten als pdf, jpg of tekst beschikbaar. Deze formaten zullen zeker geoptimaliseerd worden voor mobiele apparaten.

Stel dat de auteurs hun boeken zelf via ereaders of grotere smartphones aan de klant kunnen leveren. En stel dat uitgevers, als ware zij bibliotheken, pakketten (lees: collecties) interessante boeken, tijdschriften of kranten aanbieden, misschien zelfs als virtuele leesmap. Dat biedt klanten de mogelijkheid direct vanaf de auteurs- of uitgeverssite teksten op te zoeken, te downloaden en op hun favoriete drager te zetten. Of ze krijgen bijvoorbeeld een krant nieuwe stijl, geoptimaliseerd voor kleine apparaten, met bewegende beelden en gelinkte informatie, draadloos op hun digitale deurmat aangeleverd. Waar blijft dan nog de bibliotheek?

Geautomatiseerde trefwoorden

Bibliotheken voelen zich nog steeds geroepen om te rubriceren en te catalogiseren; daar ligt van oudsher hun expertise en hun trots. Maar als de uitgevers en Googles van deze wereld alle tekst digitaal hebben gemaakt, is het optimaal doorzoeken van de teksten kinderspel. Kun je teksten eenmaal geautomatiseerd doorzoeken, dan kun je ook een analyse van de meest gebruikte woorden maken. En als die analyse verfijnd genoeg is, kunnen er geautomatiseerde trefwoorden en rubrieken aan het record toegevoegd worden.

Zoals de computer heeft aangetoond dat je niet meer hoeft te kunnen rekenen, omdat een excelsheet alle kolommen voor je optelt, of zoals Google Translate al aardig in de richting van een behoorlijke vertaling komt, zo zal de computer straks ook aantonen dat je een artikel niet meer daadwerkelijk hoeft te lezen om te weten waar het over gaat. Met de combinatie van social ranking en 'sterren' uitdelen door de internetgemeenschap heb je een dekking van 98 procent wat betrefwoording betreft.

Komt die klant, gewapend met ereader, smartphone of computer, nog in de bibliotheek? Hebben oude boekenruggen, dikke naslagwerken, fraaie schemerlampen en loungefauteuils nog steeds hun bekoring? Ik vrees van niet.

Het ouderwetse, internetloze lezen en studeren in een bibliotheek wordt iets van de vorige eeuw. Hoewel de volledige concentratie en aandacht voor een boek in een daarvoor ingerichte ruimte, samen met de geur van liefdevol gebruikt papier, op velen van ons nog een nostalgische aantrekkingskracht uitoefenen, wint de 24/7 toegang tot alle informatie op onze eigen apparaten het uiteindelijk van alle andere scenario's.

Expertise

Wie op deze ontwikkelingen wil inspringen, moet inzetten op het toegankelijk maken van informatie op nieuwe informatiedragers, ook al weet hij dat die informatie ook van elders kan komen. De bibliotheek kan wellicht nog overleven als digitale butler, dienstbaar op de achtergrond, al klinkt dat natuurlijk niet als de ideale rol. De bibliotheek en de door haar geleverde diensten moeten zo worden ingericht dat klanten op een intuïtieve manier hun eigen informatiestroom kunnen beheren.

Pas als blijkt dat iedereen omkomt in de informatie, omdat er simpelweg te veel materiaal aanwezig is om te kunnen bijhouden, verlangen klanten naar mensen met expertise, mensen die ze vertrouwen en van wie ze verwachten dat ze thuis zijn in een onderwerp, om door hen geprikkeld en begeleid te worden in alle zaken waar ze nieuwsgierig naar zijn. Of dat mensen zijn die op dat moment in een bibliotheek werkzaam zijn? Ik hoop het.

Dit artikel is een voorpublicatie uit InformatieProfessional 1/2010

Is er een mobiele toekomst voor bibliotheken weggelegd? Discussieer mee op InformatieProfessional.nl